Depresja

Rozpoznanie depresji

Depresja jest stanem charakteryzującym się przede wszystkim pogorszeniem nastroju, zmniejszeniem energii i aktywności, a także osłabieniem zainteresowań.

Aby rozpoznać depresję, wymienione cechy muszą osiągnąć natężenie istotne klinicznie. Nie każde obniżenie nastroju jest chorobą psychiczną, ale utrzymujące się objawy, które pogarszają funkcjonowanie, wymagają diagnostyki i leczenia.

Pogorszenie nastroju, spadek energii i zmniejszenie zainteresowań są najistotniejsze w rozpoznaniu depresji, ale nie są jedynymi objawami. Do najczęściej zauważanych i wymienianych przez pacjentów należą:

• nastrój smutku, żalu lub obojętności bez istotnego powodu;
• apatia;
• poczucie zmęczenia, utraty energii, męczliwości i trudności w kończeniu rozpoczętych czynności;
• izolowanie się od otoczenia, porzucenie zwykłych kontaktów i niechęć do rozmowy;
• brak zainteresowania tym, co wcześniej było ważne, pociągające lub przyjemne;
• zaniedbywanie ważnych obowiązków;
• drażliwość, wpadanie w gniew, płaczliwość, frustracja i ciągłe niezadowolenie;
• objawy z ciała, takie jak bóle głowy, wzrost lub brak apetytu, wzrost lub spadek masy ciała oraz spadek libido;
• zaburzenia snu;
• poczucie winy, przypominanie sobie dawnych błędów i złych wyborów życiowych;
• poczucie małej wartości lub bezwartościowości własnego życia;
• brak nadziei;
• myśli samobójcze;
• nawracające wspomnienia trudnych doświadczeń życiowych, cierpienia i doznanych krzywd;
• pogorszenie funkcji poznawczych, w tym trudności ze skupieniem uwagi i wytrwaniem przy czynnościach wymagających wysiłku intelektualnego.

W depresji dominują często wybudzenia bez możliwości szybkiego ponownego zaśnięcia, czasem kilkakrotnie w nocy. Charakterystyczne mogą być także wybudzenia nad ranem, godzinę lub dwie przed zwykłą porą wstawania, bez możliwości ponownego zaśnięcia. Zaburzenia snu mogą przyspieszać rozwój depresji.

W dłużej trwającej, nieleczonej depresji może dojść do tzw. otępienia depresyjnego, czyli pogorszenia pamięci świeżej, trudności z przypominaniem sobie niedawnych rozmów, faktów i wydarzeń z życia.

Zgromadzenie nawet kilku powyższych cech w odpowiednim nasileniu może wystarczać do rozpoznania depresji.

Rodzaje depresji

Istnieją różne podziały depresji. Klasyfikacja przytoczona poniżej nie jest prostym odtworzeniem klasyfikacji międzynarodowych, ale służy lepszemu wyobrażeniu różnorodności depresji w zależności od najwyraźniejszych objawów. Najważniejsze pozostaje odróżnienie depresji reaktywnych i endogennych.

Depresja reaktywna

Depresja reaktywna pojawia się w reakcji na niekorzystne wydarzenia życiowe, najczęściej na stratę. Charakteryzuje ją zwykle krótszy czas trwania, mniejsze nasilenie oraz większa wrażliwość na psychoterapię i wsparcie innych osób.

Depresja endogenna

Depresja endogenna odpowiada w klasyfikacjach międzynarodowych zaburzeniu depresyjnemu jednobiegunowemu. W jego obrębie wyróżnia się między innymi epizod depresyjny łagodny, umiarkowany lub ciężki, zaburzenie depresyjne nawracające oraz zaburzenie depresyjne krótkotrwałe.

Epizod depresyjny łagodny rozpoznaje się wtedy, gdy nasilenie depresji nie uniemożliwia wykonywania obowiązków, na przykład chodzenia do pracy. W epizodzie umiarkowanym nasilenie depresji powoduje znaczną utratę energii i obniżenie aktywności, zaniedbywanie obowiązków, rezygnację z kontaktów ze znajomymi i ograniczenie kontaktu z rodziną.

Epizod depresyjny ciężki rozpoznaje się, kiedy występują myśli samobójcze. Podtypem epizodu ciężkiego jest epizod depresyjny ciężki z objawami psychotycznymi. Osoba chora może doznawać urojeń o treści depresyjnej lub katastroficznej, wypowiadać obawy o nieuchronnym zagrożeniu swoim lub bliskich, o niebezpieczeństwie śmierci albo o śmiertelnej chorobie.

Zaburzenie depresyjne nawracające rozpoznaje się wtedy, gdy u osoby powtarzają się epizody depresyjne.

Zaburzenie depresyjne krótkotrwałe rozpoznaje się, gdy epizody depresyjne trwają 3 dni lub dłużej, ale nie spełniają kryterium czasowego 2 tygodni pogorszenia nastroju, energii lub zmniejszenia zainteresowań, a jednocześnie spełniają kryteria nasilenia objawów epizodu depresyjnego co najmniej łagodnego. Zaburzenie depresyjne krótkotrwałe charakteryzuje się częstym pojawianiem się krótkich epizodów depresyjnych, które mogą nawracać nawet co miesiąc.

Depresja endogenna jest chorobą psychiczną. Może pojawić się w związku z niekorzystnym wydarzeniem życiowym, ale także bez wyraźnego związku z takim wydarzeniem. Osiąga nasilenie niewspółmierne do okoliczności, a czas jej trwania może rozciągać się na wiele miesięcy.

Depresja endogenna wymaga leczenia farmakologicznego, a czasem także leczenia szpitalnego. W najcięższych przypadkach sama psychoterapia nie powoduje poprawy stanu psychicznego. Najważniejszymi cechami tej depresji są spowolnienie, obojętność uczuciowa, myśli o śmierci, spadek masy ciała i zaburzenia snu. Depresja endogenna może pojawiać się cyklicznie w ciągu życia i bywa obserwowana w kolejnych pokoleniach.

Depresja maskowana

W depresji maskowanej główne objawy są nietypowe. Mogą to być na przykład bóle głowy, zaburzenia pamięci, zaparcia, zespół jelita drażliwego albo zespoły bólowe nerwów obwodowych. Klinicyści opisują również inne odmiany depresji, jednak nie są one przedmiotem tej części artykułu.

Przyczyny depresji

Depresja jest chorobą złożoną. Jej przyczyny mogą być biologiczne, genetyczne, psychologiczne, społeczne, związane z przewlekłym stresem, chorobami somatycznymi, okresem okołoporodowym, menopauzą lub wiekiem podeszłym.

Pytanie o przyczyny depresji oznacza więc nie tylko pytanie, dlaczego pojawia się obniżony nastrój, ale także dlaczego dana osoba zachorowała właśnie w określonym momencie życia.

Biologiczne przyczyny depresji

Przyczyny depresji endogennej wynikają z nieprawidłowego funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego na poziomie komórkowym lub białkowym. Są to przyczyny biologiczne. Leki przeciwdepresyjne opracowywane są między innymi dzięki badaniom nad biologicznymi przyczynami depresji.

Obecnie biologicznych przyczyn depresji upatruje się między innymi w:

• upośledzeniu produkcji monoamin, czyli neuroprzekaźników takich jak serotonina, noradrenalina lub dopamina;
• zaburzeniu transportera serotoniny i towarzyszących mu enzymów;
• powstawaniu procesów zapalnych, zgodnie z tzw. teorią zapalną depresji;
• zaburzeniu neuroplastyczności neuronalnej;
• zmniejszeniu pobudzenia receptorów melatoninowych, co może prowadzić do rozregulowania rytmów dobowych i pojawienia się bezsenności.

W układzie limbicznym mózgu może dochodzić do powstania nieswoistych procesów zapalnych oraz aktywacji układu immunologicznego. Podobną aktywację obserwuje się także w ciele osoby chorującej na depresję.

Neuroplastyczność mózgu polega na dostosowywaniu się struktur mózgu do potrzeb funkcjonowania człowieka oraz do stresu. Szczególne znaczenie ma zdolność znoszenia długotrwałego stresu bez aktywowania patologicznych mechanizmów ograniczających stres, takich jak depresja.

W przebiegu depresji mogą występować zaburzenia neuroplastyczności i funkcjonowania obszarów mózgu związanych między innymi z pamięcią, emocjami i nastrojem. Część epizodów może z czasem osłabnąć również bez leczenia, jednak przebieg choroby jest trudny do przewidzenia. Odpowiednio dobrane leczenie pomaga skrócić okres cierpienia, poprawić funkcjonowanie i może zmniejszyć ryzyko nawrotu.

Bezsenność często wyprzedza depresję, a zmniejszone pobudzenie receptorów melatoninowych może przyczyniać się do rozregulowania rytmów dobowych.

Genetyczne przyczyny depresji

Zaburzenie depresyjne może być chorobą dziedziczną i występować w kolejnych pokoleniach. Nie odkryto jednego genu depresji, ale opisuje się miejsca w genomie człowieka o odrębnej budowie u osób chorujących na depresję w porównaniu z osobami zdrowymi.

Zaburzenie depresyjne jednobiegunowe dziedziczy się rzadziej niż zaburzenie afektywne dwubiegunowe.

W ostatnich latach duże nadzieje w wyjaśnieniu zjawiska dziedziczenia i niedziedziczenia depresji wiąże się z epigenetyką. Jest to nauka o ekspresji genów, próbująca wyjaśnić, dlaczego niektóre geny ujawniają się w życiu człowieka, a inne pozostają niewykorzystane i nieczynne do końca życia.

Witamina D uczestniczy w wielu procesach organizmu, a jej niedobór może współistnieć z obniżonym nastrojem. Suplementacja nie zastępuje jednak diagnostyki ani leczenia depresji. Zasadność oznaczenia poziomu witaminy D i sposób suplementacji warto omówić z lekarzem.

Depresja w szczególnych okresach życia

Depresja może pojawić się w okresie okołomenopauzalnym oraz po porodzie. Może także występować u osób w wieku podeszłym i bywa wtedy mylona z otępieniem.

Depresja w innych chorobach

Depresja pojawia się częściej u osób chorujących na:

• choroby serca, takie jak choroba wieńcowa i zaburzenia rytmu serca;
• zaburzenia hormonalne i zespoły metaboliczne, w tym cukrzycę, niedoczynność i nadczynność tarczycy;
• zapalenie tarczycy Hashimoto;
• niewydolność przysadki;
• choroby związane z nadczynnością lub niedoczynnością kory nadnerczy;
• leczenie sterydami, z wyjątkiem sterydów wziewnych;
• choroby ośrodkowego układu nerwowego, takie jak stwardnienie rozsiane, stany po udarach, miażdżyca naczyń mózgu, padaczka, choroba Alzheimera i pląsawica Huntingtona;
• choroby wątroby i nerek, szczególnie przebiegające z obniżoną wydolnością;
• choroby nowotworowe;
• choroby przewlekłe;
• stan po zabiegach chirurgicznych, szczególnie na otwartym sercu, po koronarografii i plastyce naczyń wieńcowych;
• stan po zabiegu usunięcia ciąży, również farmakologicznie.

Depresja częściej pojawia się u osób cierpiących z powodu chorób somatycznych, takich jak choroba wieńcowa, cukrzyca, stan po udarze mózgu, choroba nowotworowa czy niedoczynność tarczycy.

Psychologiczne przyczyny depresji

Do psychologicznych przyczyn depresji i czynników sprzyjających jej utrwalaniu mogą należeć:

• negatywny sposób myślenia;
• przyjmowanie winy za nieszczęśliwe sytuacje;
• przekonanie, że nic dobrego już się nie wydarzy;
• wspominanie raczej złych wydarzeń niż szczęśliwych;
• samowzmacnianie się depresji;
• depresyjne zniekształcenie pamięci i wspomnień;
• uległy wzorzec zachowania;
• przeżywanie skrępowania, lęku i wycofywanie się zamiast podejmowania wyzwań;
• odkładanie problemów i niepodejmowanie prób ich rozwiązania;
• błędne koła zachowań i myślenia depresyjnego;
• błędy wychowawcze, na przykład zawstydzanie dziecka jako metoda wychowania;
• kłótnie i konflikty w domu;
• otwarte faworyzowanie rodzeństwa;
• stawianie wygórowanych wymagań;
• psychiczne znęcanie się;
• molestowanie seksualne, czyli tzw. zły dotyk.

Depresję mogą pogłębiać błędne koła myślenia i zachowania. Przykładem jest izolacja, przekonanie, że inni odsuwają się ode mnie, szukanie winy w sobie, spadek wiary w siebie, zniechęcenie, pasywność, negatywne nastawienie wobec innych, a następnie rzeczywiste odsuwanie się bliskich i utrwalanie przekonania, że życie jest nieszczęśliwe.

Leczenie depresji

Depresję należy leczyć, zwłaszcza gdy objawy utrzymują się, nasilają lub powodują pogorszenie funkcjonowania w życiu osobistym, rodzinnym, zawodowym albo społecznym. Dobór leczenia zależy od rodzaju depresji, nasilenia objawów, czasu ich trwania, obecności myśli samobójczych, chorób współistniejących oraz wcześniejszych epizodów depresyjnych.

W leczeniu depresji stosuje się farmakoterapię, psychoterapię, zmianę rytmu snu i aktywności, leczenie chorób współistniejących oraz wsparcie w rozwiązywaniu problemów, które mogą podtrzymywać objawy. W depresji umiarkowanej, ciężkiej, nawracającej lub endogennej często konieczne jest leczenie farmakologiczne prowadzone przez lekarza psychiatrę.

W przypadku myśli samobójczych, objawów psychotycznych, znacznego spowolnienia, odmowy jedzenia lub picia, ciężkiej bezsenności albo utraty zdolności do podstawowego funkcjonowania może być potrzebna pilna konsultacja psychiatryczna, a czasem leczenie szpitalne.