Rodzaje zaburzeń lękowych

Lęk paniczny, czyli napady paniki

Lęk paniczny jest lękiem bardzo silnym, pojawiającym się nagle i narastającym szybko, często z sekundy na sekundę. Zwykle występuje niespodziewanie, bez wyraźnego bezpośredniego zagrożenia.

Napad paniki trwa zwykle od kilku do kilkunastu minut. W czasie napadu pacjent może mieć poczucie, że dzieje się coś bardzo niebezpiecznego: zawał serca, uduszenie, omdlenie, utrata kontroli, „zwariowanie” albo śmierć.

Jeżeli napady paniki pojawiają się w miejscach lub sytuacjach uznawanych subiektywnie za zagrażające, może rozwinąć się agorafobia z napadami paniki. Wtedy pacjent zaczyna unikać miejsc, w których obawia się kolejnego napadu lub braku możliwości uzyskania pomocy.

Objawy napadu paniki

Napad paniki może obejmować objawy psychiczne i somatyczne. Często są one tak silne, że pacjent zgłasza się do lekarza z podejrzeniem choroby serca, zaburzeń oddychania lub innego nagłego stanu somatycznego.

Do częstych objawów napadu paniki należą:

• kołatanie serca lub przyspieszone bicie serca;
• duszność albo uczucie braku powietrza;
• ból, ucisk lub kłucie w klatce piersiowej;
• drżenie rąk lub całego ciała;
• pocenie się;
• zawroty głowy;
• uczucie omdlewania;
• nudności lub dyskomfort w brzuchu;
• uczucie gorąca lub zimna;
• drętwienie lub mrowienie;
• poczucie nierealności otoczenia;
• poczucie odłączenia od siebie;
• lęk przed śmiercią;
• lęk przed utratą kontroli.

Objawy napadu paniki są bardzo nieprzyjemne, ale sam napad paniki zwykle nie jest bezpośrednim zagrożeniem życia. Mimo to pierwszy epizod silnego bólu w klatce piersiowej, duszności, omdlenia lub kołatania serca wymaga oceny lekarskiej, aby wykluczyć przyczyny somatyczne.

Powstawanie lęku panicznego

Zasadniczo istnieją dwa modele wyjaśniające powstawanie napadów paniki:

• model biomedyczny;
• model psychologiczny.

Oba modele nie wykluczają się wzajemnie. U wielu pacjentów na rozwój zaburzenia panicznego wpływają zarówno czynniki biologiczne, jak i psychologiczne.

Model biomedyczny napadów paniki

Model biomedyczny zakłada, że człowiek może być podatny na wystąpienie lęku panicznego z powodu uwarunkowań biologicznych, w tym genetycznych i neurofizjologicznych.

Pośrednio za tym modelem przemawiają:

• możliwość wywołania napadu lęku przez niektóre substancje chemiczne;
• możliwość wywołania napadu lęku przez zwiększenie stężenia dwutlenku węgla we krwi;
• występowanie nocnych napadów paniki, które budzą pacjenta ze snu;
• częstsze występowanie zaburzenia panicznego u osób w młodszym i średnim wieku dorosłym niż u osób starszych;
• poprawa po odpowiednio dobranej farmakoterapii.

W modelu biomedycznym zwraca się uwagę na układy regulujące pobudzenie, oddech, reakcję alarmową, serotoninę, noradrenalinę i inne neuroprzekaźniki.

Model psychologiczny napadów paniki

Model psychologiczny zakłada, że do rozwinięcia zaburzenia panicznego dochodzi między innymi wskutek błędnego interpretowania odczuć cielesnych jako zagrażających życiu.

Przykładem może być interpretowanie kołatania serca jako zawału, zawrotów głowy jako zapowiedzi omdlenia, duszności jako uduszenia, a napięcia jako utraty kontroli.

Za tym modelem przemawiają:

• częste myśli o możliwej utracie kontroli nad sobą;
• skłonność do wyolbrzymiania sygnałów z ciała;
• lękowa interpretacja normalnych reakcji fizjologicznych;
• wpływ niekorzystnych wydarzeń życiowych na pojawienie się lub nasilenie napadów paniki;
• spadek ogólnego poczucia bezpieczeństwa;
• poprawa po psychoterapii poznawczo-behawioralnej.

W leczeniu psychologicznym ważne jest uczenie się prawidłowego rozumienia objawów z ciała, ograniczanie unikania, praca z lękiem przed lękiem oraz stopniowe odzyskiwanie swobody funkcjonowania.

Agorafobia

Agorafobia to lęk pojawiający się w sytuacji znalezienia się, a z czasem także przed samym znalezieniem się, w miejscu, z którego trudno byłoby wyjść, uciec albo uzyskać pomoc, gdyby pojawił się napad paniki lub inne niepokojące objawy.

Najczęściej do lęku o typie agorafobii dochodzi:

• w dużym sklepie;
• w podróży;
• w tłumie;
• w samochodzie;
• w autobusie, tramwaju, pociągu lub samolocie;
• w kinie;
• w kolejce;
• na otwartej przestrzeni;
• w miejscach oddalonych od domu.

Lęk agorafobijny może być tak nasilony, że uniemożliwia samodzielne wychodzenie z domu. Może mieć charakter napadów paniki albo lęku wolnopłynącego, czyli stale obecnego napięcia i oczekiwania zagrożenia.

Istota agorafobii

Istotą agorafobii jest unikanie miejsc, w których kiedyś doszło do nasilonego lęku lub w których pacjent obawia się kolejnego napadu paniki.

Unikanie początkowo daje ulgę, ale z czasem utrwala zaburzenie. Życie zaczyna być stopniowo dostosowywane do lęku przed lękiem. Pacjent rezygnuje z podróży, zakupów, spotkań, aktywności zawodowej albo wychodzi tylko z osobą towarzyszącą.

Najbardziej udokumentowaną teorią wyjaśniającą powstawanie agorafobii jest teoria, zgodnie z którą lęk agorafobijny rozwija się w mechanizmie unikania napadów paniki, czyli w obawie przed wystąpieniem napadu w sytuacji „uwięzienia” w miejscu publicznym.

Agorafobia bardzo często jest wtórna do napadów paniki, ale może też występować bez wyraźnych napadów.

Lęk społeczny, czyli fobia społeczna

Objawy fobii społecznej najczęściej pojawiają się po raz pierwszy przed 18. rokiem życia. Zaburzenie może utrzymywać się przez wiele lat, jeśli nie zostanie rozpoznane i leczone.

Fobia społeczna to silny, obezwładniający lęk w sytuacjach bycia obserwowanym, ocenianym lub krytykowanym przez innych ludzi. Może pojawiać się podczas wystąpień publicznych, rozmów z nieznajomymi, jedzenia w restauracji, korzystania z telefonu przy innych osobach, przyłączania się do grupy albo załatwiania spraw urzędowych.

Osoba z fobią społeczną zwykle obawia się kompromitacji, ośmieszenia, zauważenia objawów lęku albo negatywnej oceny. Lęk może prowadzić do unikania sytuacji społecznych, ograniczania relacji, problemów w pracy, szkole lub na studiach.

Lęk w fobii społecznej, oprócz objawów typowych dla lęku panicznego, takich jak kołatanie serca, zawroty głowy i suchość w ustach, może przyjmować formy bardziej charakterystyczne dla lęku społecznego.

Należą do nich:

• czerwienienie się;
• jąkanie;
• drżenie głosu;
• drżenie rąk;
• pocenie się;
• obawa przed zmoczeniem się;
• poczucie pustki w głowie;
• trudność wypowiedzenia się mimo przygotowania.

Fobie specyficzne

Fobia specyficzna to silny lęk przed określonym obiektem, sytuacją lub zjawiskiem, który prowadzi do unikania tego obiektu albo znoszenia kontaktu z nim z bardzo dużym napięciem.

Najczęściej spotykane fobie specyficzne to:

• fobia zwierząt, na przykład pająków, węży lub psów;
• lęk wysokości;
• lęk przed krwią;
• lęk przed zastrzykami lub zabiegami medycznymi;
• lęk przed lataniem;
• lęk przed zamkniętymi przestrzeniami;
• lęk przed zakażeniem;
• lęk przed zachorowaniem na poważną chorobę.

Fobia specyficzna wymaga leczenia wtedy, gdy powoduje cierpienie, ogranicza codzienne funkcjonowanie albo prowadzi do unikania ważnych czynności, na przykład badań lekarskich, podróży lub pracy.

Lęk uogólniony

Lęk uogólniony jest uporczywą obawą przed potencjalnym niepowodzeniem, utratą zdrowia, chorobą bliskich, nieszczęściem, problemami finansowymi lub innymi trudnościami, które mogą się wydarzyć.

Ma charakter lęku wolnopłynącego, napięcia i przewlekłego zamartwiania się. Często towarzyszą mu objawy z ciała oraz trudności ze snem.

Do objawów lęku uogólnionego należą:

• stałe napięcie;
• zamartwianie się wieloma sprawami;
• trudność w kontrolowaniu obaw;
• drażliwość;
• bóle głowy;
• napięcie mięśni;
• zmęczenie;
• problemy z koncentracją;
• bezsenność lub sen niedający wypoczynku;
• uczucie niepokoju bez jednoznacznej przyczyny.

W lęku uogólnionym pacjent często zdaje sobie sprawę, że zamartwianie jest nadmierne, ale mimo to trudno mu je zatrzymać.

Co nasila zaburzenia lękowe?

Zaburzenia lękowe mogą nasilać się pod wpływem stresu, przemęczenia, braku snu, przeciążenia obowiązkami, konfliktów, alkoholu, substancji psychoaktywnych, nadmiaru kofeiny, chorób somatycznych oraz niektórych leków.

Znaczenie ma także unikanie. Im częściej pacjent unika sytuacji wywołujących lęk, tym bardziej lęk się utrwala. Krótkotrwała ulga po uniknięciu sytuacji wzmacnia przekonanie, że sytuacja była rzeczywiście niebezpieczna.

Diagnostyka zaburzeń lękowych

Diagnostyka zaburzeń lękowych wymaga rozmowy z lekarzem i oceny objawów, czasu ich trwania, sytuacji wyzwalających, unikania oraz wpływu na życie pacjenta.

Ważne jest wykluczenie przyczyn somatycznych, które mogą przypominać lęk, takich jak choroby tarczycy, zaburzenia rytmu serca, astma, hipoglikemia, niedokrwistość, działania niepożądane leków, nadużywanie kofeiny, alkoholu lub substancji psychoaktywnych.

Lekarz ocenia również, czy lęk nie występuje w przebiegu depresji, choroby afektywnej dwubiegunowej, PTSD, OCD, ADHD, uzależnienia, psychozy albo zaburzeń osobowości.

Leczenie zaburzeń lękowych

Leczenie zależy od rodzaju zaburzenia lękowego, nasilenia objawów, chorób współistniejących i preferencji pacjenta.

W leczeniu stosuje się psychoterapię, farmakoterapię albo połączenie obu metod. Szczególnie dobrze udokumentowaną metodą jest psychoterapia poznawczo-behawioralna, która pomaga rozpoznawać mechanizmy lęku, zmieniać katastroficzne interpretacje, ograniczać unikanie i stopniowo odzyskiwać swobodę działania.

Farmakoterapia może być potrzebna, gdy objawy są nasilone, przewlekłe, powodują cierpienie, bezsenność, wycofanie społeczne, trudności w pracy lub nauce. Leki dobiera lekarz po ocenie objawów, bezpieczeństwa i chorób współistniejących.

Leki uspokajające mogą przynosić szybką ulgę, ale wymagają ostrożności. Nie powinny być stosowane długotrwale bez kontroli lekarza, ponieważ mogą prowadzić do tolerancji, uzależnienia, senności, pogorszenia koncentracji i trudności z odstawieniem.

Kiedy zgłosić się po pomoc?

Po pomoc warto zgłosić się, gdy lęk jest silny, powtarza się, prowadzi do unikania, ogranicza życie, utrudnia pracę, naukę, relacje, podróże, zakupy, korzystanie z komunikacji lub kontakty społeczne.

Konsultacja jest szczególnie ważna, jeśli lękowi towarzyszy depresja, bezsenność, nadużywanie alkoholu lub leków uspokajających, napady paniki, myśli rezygnacyjne, samobójcze albo podejrzenie choroby somatycznej.