Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej

W leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej, czyli CHAD, najważniejszą rolę pełnią stabilizatory nastroju. Ich zadaniem jest zmniejszanie ryzyka nawrotów depresji, manii, hipomanii oraz stanów mieszanych.

Leczenie CHAD jest zwykle długoterminowe. Obejmuje farmakoterapię, regularne kontrole psychiatryczne, psychoedukację pacjenta i rodziny, monitorowanie bezpieczeństwa leczenia oraz unikanie czynników zwiększających ryzyko nawrotu choroby.

Stabilizatory nastroju w leczeniu CHAD

W praktyce w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej stosuje się przede wszystkim:

• węglan litu;
• leki przeciwpadaczkowe o działaniu stabilizującym nastrój;
• atypowe leki neuroleptyczne, czyli leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji.

Dobór leku zależy od przebiegu choroby, rodzaju dominujących epizodów, wcześniejszej odpowiedzi na leczenie, chorób współistniejących, działań niepożądanych oraz indywidualnej sytuacji pacjenta.

Już po pierwszym w życiu epizodzie manii leczenie profilaktyczne często stosuje się długoterminowo, niekiedy bezterminowo. Decyzję o długości leczenia podejmuje lekarz psychiatra na podstawie całego przebiegu choroby i ryzyka nawrotu.

Leczenie depresji w chorobie afektywnej dwubiegunowej

W leczeniu depresji w CHAD leki przeciwdepresyjne powinny pełnić funkcję uzupełniającą. Zwykle nie są podstawą leczenia choroby dwubiegunowej i powinny być stosowane ostrożnie, zgodnie z decyzją psychiatry.

Po ustąpieniu epizodu depresyjnego leki przeciwdepresyjne często powinny być odstawiane. W praktyce bywa to jednak trudne, ponieważ po leczeniu depresji mogą pozostawać tzw. objawy resztkowe.

Objawy resztkowe oznaczają, że poprawa nie obejmuje jeszcze wszystkich sfer funkcjonowania. Może utrzymywać się zniechęcenie, brak motywacji, mniejsza energia, trudność w powrocie do wcześniejszej aktywności albo obniżona sprawność poznawcza.

Jednym z najczęstszych objawów resztkowych po depresji jest zaburzenie zapamiętywania i skupienia uwagi.

Leczenie depresji w chorobie afektywnej dwubiegunowej

W leczeniu depresji w CHAD leki przeciwdepresyjne powinny pełnić funkcję uzupełniającą. Zwykle nie są podstawą leczenia choroby dwubiegunowej i powinny być stosowane ostrożnie, zgodnie z decyzją psychiatry.

Po ustąpieniu epizodu depresyjnego leki przeciwdepresyjne często powinny być odstawiane. W praktyce bywa to jednak trudne, ponieważ po leczeniu depresji mogą pozostawać tzw. objawy resztkowe.

Objawy resztkowe oznaczają, że poprawa nie obejmuje jeszcze wszystkich sfer funkcjonowania. Może utrzymywać się zniechęcenie, brak motywacji, mniejsza energia, trudność w powrocie do wcześniejszej aktywności albo obniżona sprawność poznawcza.

Jednym z najczęstszych objawów resztkowych po depresji jest zaburzenie zapamiętywania i skupienia uwagi.

Leczenie manii

Leczenie manii przeprowadza się zwykle w szpitalu psychiatrycznym. Jest to konieczne ze względu na nasilone zaburzenie funkcjonowania, impulsywność, ryzykowne zachowania oraz częsty brak świadomości choroby, czyli brak wglądu.

Nieleczona mania w skrajnej sytuacji może prowadzić do odwodnienia, skrajnego wyczerpania, poważnych konsekwencji zdrowotnych, społecznych, rodzinnych i prawnych.

Często tragiczne są społeczne skutki manii. Mogą obejmować lekkomyślne wydawanie pieniędzy, podpisywanie niekorzystnych umów, zawieranie niekorzystnych transakcji, zaciąganie kredytów, wypadki samochodowe oraz przypadkowe kontakty seksualne.

Przypadkowe kontakty seksualne w okresie manii mogą prowadzić do rozpadu rodziny, konfliktów, a także zakażeń przenoszonych drogą płciową, takich jak WZW B i C, HIV, HPV oraz inne choroby przenoszone drogą płciową.

Od czego zależy rokowanie w chorobie afektywnej dwubiegunowej?

Rokowanie w CHAD zależy od wielu czynników. Część z nich jest niezależna od pacjenta, ale na wiele można realnie wpływać poprzez leczenie, styl życia, współpracę z lekarzem i wczesne reagowanie na objawy nawrotu.

Do czynników, na które pacjent i jego otoczenie mają wpływ, należą:

• regularne przyjmowanie przepisanych stabilizatorów nastroju;
• całkowita abstynencja od alkoholu i substancji psychoaktywnych, w tym tzw. dopalaczy;
• stały rytm dnia, regularne wstawanie, regularne pory posiłków i snu;
• regularna aktywność fizyczna, ale bez przemęczania się;
• unikanie nadmiernego stresu;
• stosowanie diety, która nie zwiększa ryzyka przyrostu masy ciała, szczególnie jeśli stosowane leki zwiększają apetyt;
• regularne zgłaszanie się na wizyty kontrolne;
• szczera współpraca z lekarzem i zgłaszanie wątpliwości dotyczących leczenia;
• rozpoznawanie własnych czynników ryzyka i wczesnych zwiastunów nawrotu;
• dbanie o zdrowie ogólne;
• psychoedukacja pacjenta i jego rodziny.

Regularne leczenie i stabilne funkcjonowanie

Im dłuższe są okresy stabilnego funkcjonowania w życiu pacjenta, tym lepsze rokowanie na przyszłość. Im mniej epizodów depresji, manii, hipomanii lub stanów mieszanych w ciągu życia, tym mniejsze prawdopodobieństwo narastania ich liczby w przyszłości.

Regularne przyjmowanie stabilizatorów nastroju zmniejsza ryzyko nawrotów i pomaga utrzymać dłuższe okresy remisji. Samodzielne odstawianie leków lub częste przerywanie leczenia zwiększa ryzyko kolejnych epizodów.

Alkohol, substancje psychoaktywne i kofeina w CHAD

W chorobie afektywnej dwubiegunowej ważna jest całkowita abstynencja od alkoholu oraz substancji psychoaktywnych, w tym tzw. dopalaczy. Substancje te osłabiają, a u niektórych osób mogą całkowicie hamować działanie stabilizatorów nastroju.

Wzmożona chęć picia alkoholu może być wczesnym zwiastunem zarówno depresji, jak i manii. W depresji alkohol bywa używany z powodu obniżającego się nastroju. W manii może wiązać się z rosnącym odhamowaniem, porzucaniem wcześniejszych postanowień i lekceważeniem norm społecznych.

Warto również ograniczać lub unikać nadmiernego spożycia kawy i innych substancji pobudzających, szczególnie jeśli nasilają bezsenność, niepokój, drażliwość albo przyspieszenie aktywności.

Rytm dnia, sen i aktywność fizyczna

Stały rytm dnia ma duże znaczenie w profilaktyce nawrotów CHAD. Dotyczy to zwłaszcza regularnych godzin wstawania, posiłków, snu i odpoczynku.

Brak snu, nieregularny tryb życia, nocna aktywność, przemęczenie albo gwałtowne zmiany rytmu dobowego mogą zwiększać ryzyko pogorszenia nastroju, hipomanii lub manii.

Regularna aktywność fizyczna może wspierać stabilizację nastroju, ale powinna być dostosowana do możliwości pacjenta i nie powinna prowadzić do przemęczenia.

Regularne wizyty i wczesne wykrywanie nawrotu

Regularne wizyty kontrolne pozwalają wcześnie wykrywać epizod depresyjny, mieszany, hipomaniakalny, maniakalny albo nagłą zmianę fazy, czyli szybkie przejście na przykład z depresji do hipomanii bez okresu zdrowego funkcjonowania.

Współpraca z lekarzem, czyli tzw. compliance, oznacza między innymi szczere zgłaszanie wszystkich wątpliwości podczas leczenia, szczególnie pokus odstawienia leków, działań niepożądanych, problemów z regularnością przyjmowania leków oraz objawów mogących zapowiadać nawrót.

Warto wspólnie z lekarzem prześledzić czynniki powodujące nawroty i wybrać formę przeciwdziałania. Jeśli powodem nawrotu jest przyjmowanie substancji psychoaktywnych lub powtarzające się sytuacje stresujące, należy rozważyć odpowiednią formę psychoterapii.

Plan postępowania przy pierwszych objawach nawrotu

W chorobie afektywnej dwubiegunowej bardzo ważne jest szybkie reagowanie na pierwsze sygnały pogorszenia. Warto wcześniej ustalić z lekarzem i bliskimi plan postępowania na wypadek pojawienia się objawów depresji, hipomanii lub manii.

Taki plan może obejmować:

• kontakt z lekarzem prowadzącym przy pierwszych objawach nawrotu;
• czasowe ograniczenie ważnych decyzji finansowych, zawodowych i osobistych;
• kontrolę snu i rytmu dnia;
• ograniczenie sytuacji przeciążających;
• poproszenie bliskiej osoby o pomoc w obserwacji zmian zachowania;
• pilną konsultację, jeśli pojawia się bezsenność, pobudzenie, impulsywność, myśli samobójcze albo objawy psychotyczne.

Wczesne zwiastuny depresji i manii

Pomocne może być sporządzenie własnej listy czynników ryzyka oraz wczesnych zwiastunów depresji i manii. Warto zaprosić do tego kogoś bliskiego, ponieważ rodzina często zauważa zmiany wcześniej niż sam pacjent.

Wczesnymi zwiastunami depresji mogą być między innymi:

• porzucenie pasji;
• obojętność wobec zainteresowań;
• odsuwanie obowiązków;
• zmniejszenie aktywności;
• wycofywanie się z kontaktów;
• pogorszenie snu lub nadmierna senność.

Wczesnymi zwiastunami manii lub hipomanii mogą być między innymi:

• kłótliwość;
• drażliwość;
• zmniejszenie potrzeby snu;
• poczucie żywości kolorów;
• większa intensywność dźwięków;
• zauważanie większej liczby szczegółów;
• narastająca aktywność;
• impulsywne decyzje.

Zdrowie ogólne a przebieg CHAD

Dbanie o zdrowie ogólne ma znaczenie dla przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej. Wiadomo, że tzw. organiczne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego może pogarszać przebieg CHAD.

Do organicznych uszkodzeń mózgu prowadzą najczęściej: nieprawidłowo leczone nadciśnienie, cukrzyca, nieleczona hipercholesterolemia oraz palenie papierosów.

Dlatego ważna jest kontrola ciśnienia tętniczego, poziomu cukru, lipidów, masy ciała oraz leczenie chorób somatycznych zgodnie z zaleceniami lekarza.

Monitorowanie bezpieczeństwa leczenia

Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej wymaga nie tylko oceny nastroju, ale także monitorowania bezpieczeństwa stosowanych leków. Niektóre stabilizatory nastroju i leki przeciwpsychotyczne mogą wpływać na masę ciała, metabolizm, tarczycę, nerki, wątrobę, poziom cukru lub lipidów.

Zakres badań kontrolnych zależy od stosowanego leku i stanu zdrowia pacjenta. Lekarz może zalecić między innymi kontrolę morfologii, prób wątrobowych, kreatyniny, elektrolitów, TSH, glukozy, lipidogramu, masy ciała, ciśnienia tętniczego lub stężenia leku we krwi.

Regularne badania pomagają bezpiecznie prowadzić leczenie, wcześnie wykrywać działania niepożądane i dostosowywać terapię do potrzeb pacjenta.

CHAD a ciąża i planowanie ciąży

Kobieta chorująca na chorobę afektywną dwubiegunową powinna omówić planowanie ciąży z psychiatrą. Niektóre leki stosowane w CHAD mogą wymagać zmiany, odstawienia lub szczególnego monitorowania przed ciążą i w czasie ciąży.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków po stwierdzeniu ciąży, ponieważ nagłe przerwanie leczenia może zwiększać ryzyko nawrotu depresji, manii lub stanu mieszanego. Decyzje dotyczące leczenia powinny być podejmowane indywidualnie, z uwzględnieniem bezpieczeństwa matki i dziecka.

Szczególnej uwagi wymaga także okres po porodzie, ponieważ u części kobiet z CHAD ryzyko nawrotu objawów może być wtedy zwiększone.

Psychoedukacja pacjenta i rodziny

Psychoedukacja pacjenta i jego rodziny jest jednym z ważnych elementów leczenia CHAD. Pozwala lepiej rozumieć chorobę, rozpoznawać wczesne zwiastuny nawrotu i szybciej reagować na pogorszenie stanu psychicznego.

Wsparcie rodziny w momencie nawrotu epizodu, jego wczesne wykrycie i właściwa reakcja mogą zmniejszyć ryzyko poważnych konsekwencji choroby.

Bardzo istotna jest również postawa otoczenia w okresie remisji, czyli ustąpienia objawów. Chory musi czasem zmierzyć się z konsekwencjami swojego zachowania w okresie epizodu, także prawnymi, na przykład po kradzieżach lub zniszczeniu mienia.

Pacjent powinien być motywowany do leczenia, przestrzegania zaleceń lekarskich i regularnej współpracy z psychiatrą, przy jednoczesnym zachowaniu szacunku dla jego samodzielności i godności.

Najczęściej zadawane pytania – leczenie CHAD

Czy chorobę afektywną dwubiegunową leczy się długoterminowo?

Tak. CHAD zwykle wymaga długoterminowego leczenia, ponieważ choroba ma tendencję do nawrotów. Po epizodzie manii leczenie profilaktyczne często prowadzi się przez wiele lat, a czasem bezterminowo, zależnie od przebiegu choroby i decyzji psychiatry.

Czy w depresji w CHAD można stosować leki przeciwdepresyjne?

Leki przeciwdepresyjne w CHAD mogą być stosowane wyłącznie ostrożnie i zwykle jako leczenie uzupełniające. Nie powinny zastępować stabilizatorów nastroju. Decyzję o ich zastosowaniu i odstawieniu podejmuje lekarz psychiatra.

Dlaczego mania często wymaga leczenia szpitalnego?

Mania może przebiegać z brakiem wglądu, impulsywnością, ryzykownymi decyzjami, pobudzeniem, bezsennością i zachowaniami zagrażającymi zdrowiu lub życiu. Leczenie szpitalne pozwala szybciej opanować objawy i ograniczyć poważne konsekwencje zdrowotne, rodzinne, społeczne oraz prawne.

Co zmniejsza ryzyko nawrotu CHAD?

Ryzyko nawrotu zmniejszają: regularne przyjmowanie leków, abstynencja od alkoholu i substancji psychoaktywnych, stały rytm snu i dnia, regularne wizyty u psychiatry, rozpoznawanie wczesnych objawów nawrotu oraz psychoedukacja pacjenta i rodziny.