Leczenie zaburzeń stresowych

Zaburzenia adaptacyjne

Zaburzenia adaptacyjne rozpoznaje się, gdy występują objawy cierpienia lub dyskomfortu psychicznego oraz utrudnione funkcjonowanie w związku ze stresującym przeżyciem, wydarzeniami albo sytuacją trwającą dłużej, ale niemającą cech katastrofy. Oznacza to, że stresor nie ma wyjątkowej, skrajnej siły, ale przekracza aktualne możliwości radzenia sobie danej osoby.

Objawy w zaburzeniu adaptacyjnym mogą zawierać cechy depresji, lęku, fobii, zaburzenia nerwicowego, zaburzenia somatyzacyjnego albo zaburzenia zachowania.

Przyczyną zaburzeń adaptacyjnych może być na przykład rozstanie, konflikt rodzinny, utrata pracy, zmiana miejsca zamieszkania, choroba własna lub bliskiej osoby, przeciążenie obowiązkami, trudności finansowe, problemy w pracy albo długotrwała sytuacja niepewności.

Zaburzenia adaptacyjne nie oznaczają „słabości”. Oznaczają, że obciążenie psychiczne przekroczyło możliwości adaptacji w danym okresie życia.

Leczenie ostrej reakcji na stres

W leczeniu ostrej reakcji na stres największą rolę pełni poczucie bezpieczeństwa, obecność osób bliskich i wsparcie emocjonalne. Ważne jest „bycie razem”, spokojna obecność, niepozostawianie osoby samej oraz ochrona jej przed dalszym zagrożeniem.

Osobie po silnym stresie warto zapewnić spokojne miejsce, możliwość odpoczynku, kontakt z kimś zaufanym, pomoc w podstawowych sprawach organizacyjnych oraz ograniczenie nadmiaru bodźców.

Nie należy zmuszać osoby po traumie do szczegółowego opowiadania o wydarzeniu bezpośrednio po jego wystąpieniu. Dla części osób wielokrotne, zbyt szybkie wracanie do szczegółów może nasilać pobudzenie, lęk i poczucie utraty kontroli.

W szczególnych przypadkach, na przykład po gwałcie, napaści, przemocy, wypadku lub innym wydarzeniu naruszającym poczucie bezpieczeństwa, potrzebna może być pomoc psychoterapeuty lub psychologa pracującego z traumą. Jeśli trauma dotyczy przemocy seksualnej, istotne jest uwzględnienie poczucia bezpieczeństwa pacjenta, w tym możliwości wyboru płci osoby udzielającej pomocy.

Wspomagająco można zastosować leki, zwłaszcza gdy występuje silny lęk, bezsenność, pobudzenie, objawy depresyjne albo znaczne napięcie. Decyzję o leczeniu farmakologicznym podejmuje lekarz po ocenie stanu pacjenta.

Leczenie PTSD

W leczeniu zaburzenia stresowego pourazowego stosuje się przede wszystkim psychoterapię ukierunkowaną na traumę. Celem leczenia jest zmniejszenie natrętnych wspomnień, koszmarów sennych, unikania, nadmiernej czujności, napięcia oraz poczucia zagrożenia.

Do metod psychoterapii stosowanych w PTSD należą między innymi terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie oraz EMDR, czyli terapia odwrażliwiania i przetwarzania za pomocą ruchów gałek ocznych.

Psychoterapia PTSD zwykle obejmuje psychoedukację, naukę regulacji pobudzenia, pracę nad poczuciem bezpieczeństwa, stopniowe opracowywanie wspomnień traumatycznych oraz zmniejszanie unikania sytuacji przypominających o traumie.

Farmakoterapia może być potrzebna, gdy objawy są nasilone, przewlekłe, gdy współwystępuje depresja, zaburzenia lękowe, bezsenność, drażliwość, wybuchy gniewu albo gdy pacjent nie może w danym momencie skorzystać z psychoterapii. Leki mogą zmniejszać lęk, napięcie, objawy depresyjne i zaburzenia snu, ale nie zastępują pracy psychoterapeutycznej nad traumą.

Leczenie zaburzeń adaptacyjnych

W leczeniu zaburzeń adaptacyjnych stosuje się psychoterapię, wsparcie psychologiczne, psychoedukację, pracę nad sposobami radzenia sobie ze stresem oraz, w części przypadków, farmakoterapię.

Wybór metody leczenia zależy od nasilenia objawów. Jeżeli występuje cierpienie psychiczne i przewlekły dyskomfort, ale bez poważnego zaburzenia funkcjonowania, podstawową formą pomocy jest psychoterapia lub krótkoterminowa pomoc psychologiczna.

Psychoterapia może pomóc w nazwaniu problemu, uporządkowaniu sytuacji życiowej, zmniejszeniu lęku, pracy nad poczuciem bezradności, odbudowie sprawczości oraz znalezieniu bardziej skutecznych sposobów radzenia sobie.

W znacznym nasileniu objawów, gdy zaburzenia funkcjonowania zagrażają pracy, życiu rodzinnemu, relacjom lub zdrowiu, stosuje się również farmakoterapię. Przykładem mogą być przewlekające się zaburzenia snu powodujące zmęczenie, trudności w koncentracji, wybuchy gniewu, labilność emocjonalna, nasilony lęk albo objawy depresyjne.

Kiedy wystarcza psychoterapia, a kiedy potrzebne są leki?

Psychoterapia jest szczególnie pomocna, gdy pacjent doświadcza cierpienia, napięcia, lęku, poczucia przeciążenia, trudności adaptacyjnych lub problemów w relacjach, ale nadal zachowuje podstawowe funkcjonowanie.

Farmakoterapia może być potrzebna, gdy objawy są nasilone, utrzymują się, zaburzają sen, pracę, opiekę nad rodziną, powodują silny lęk, depresję, wybuchy gniewu, pobudzenie, bezsenność lub zwiększają ryzyko nadużywania alkoholu, leków uspokajających albo substancji psychoaktywnych.

Leczenie farmakologiczne nie powinno być traktowane jako jedyny sposób rozwiązania problemu stresowego. Najlepszy efekt często daje połączenie leczenia objawowego z pracą nad sytuacją życiową, sposobami radzenia sobie, wsparciem społecznym i psychoterapią.

Leki w zaburzeniach stresowych

Dobór leków zależy od dominujących objawów. Inne leczenie może być potrzebne przy bezsenności, inne przy lęku napadowym, inne przy depresji, a inne przy pobudzeniu, drażliwości lub objawach PTSD.

W praktyce lekarz może rozważyć leki przeciwdepresyjne o działaniu przeciwlękowym, leki nasenne stosowane krótkoterminowo, leki uspokajające stosowane ostrożnie i przez ograniczony czas albo inne leczenie dobrane do obrazu klinicznego.

Szczególnej ostrożności wymagają benzodiazepiny i inne leki uspokajające lub nasenne. Mogą dawać szybką ulgę, ale przy dłuższym lub niekontrolowanym stosowaniu wiążą się z ryzykiem tolerancji, uzależnienia, zaburzeń pamięci, senności w ciągu dnia i trudności z odstawieniem.

Nie należy samodzielnie zwiększać dawek leków, łączyć leków uspokajających z alkoholem ani stosować cudzych leków „na uspokojenie”.

Znaczenie wsparcia bliskich

Wsparcie bliskich może znacząco zmniejszyć poczucie osamotnienia i zagrożenia. Najważniejsza jest spokojna obecność, cierpliwość, unikanie oceniania oraz gotowość do praktycznej pomocy.

Pomocne jest słuchanie bez wymuszania zwierzeń, pytanie o aktualne potrzeby, wspieranie powrotu do rytmu dnia, pomoc w organizacji wizyty lekarskiej lub psychoterapeutycznej oraz reagowanie, gdy pojawiają się sygnały zagrożenia.

Nie należy bagatelizować objawów słowami „weź się w garść”, „inni mają gorzej” albo „już powinno ci przejść”. Takie komunikaty zwykle zwiększają wstyd i izolację.

Co można robić samodzielnie?

W łagodniejszych reakcjach stresowych pomocne może być przywracanie regularnego rytmu dnia, dbanie o sen, ograniczenie alkoholu i substancji psychoaktywnych, regularne posiłki, umiarkowana aktywność fizyczna oraz kontakt z zaufanymi osobami.

Warto ograniczyć przeciążenie informacyjne, szczególnie wielokrotne oglądanie materiałów związanych z traumą lub sytuacją stresową. U części osób ciągłe wracanie do informacji o wydarzeniu podtrzymuje pobudzenie i lęk.

Pomocne może być zapisywanie objawów, sytuacji nasilających napięcie oraz działań, które przynoszą ulgę. Takie informacje ułatwiają rozmowę z lekarzem lub psychoterapeutą.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Pilna pomoc jest konieczna, gdy pojawiają się myśli samobójcze, zamiar odebrania sobie życia, samouszkodzenia, nasilona agresja, utrata kontaktu z rzeczywistością, znaczna dezorientacja, majaczenie, niemożność snu przez kilka nocy, skrajne wyczerpanie albo nadużywanie alkoholu lub leków w sposób zagrażający zdrowiu.

W razie bezpośredniego zagrożenia życia należy wezwać pomoc pod numerem 112 albo zgłosić się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego lub izby przyjęć psychiatrycznej.

Najczęściej zadawane pytania – leczenie zaburzeń stresowych

Czy po silnym stresie trzeba od razu iść do psychiatry?

Nie zawsze. Krótkotrwała reakcja stresowa może ustąpić przy wsparciu bliskich, odpoczynku i poczuciu bezpieczeństwa. Konsultacja jest wskazana, gdy objawy są bardzo nasilone, utrzymują się, zaburzają sen, pracę, relacje albo pojawiają się myśli samobójcze, dezorientacja lub nadużywanie alkoholu i leków.

Czym różnią się zaburzenia adaptacyjne od PTSD?

Zaburzenia adaptacyjne są reakcją na obciążającą sytuację życiową, która nie musi mieć charakteru katastroficznego. PTSD rozwija się po wydarzeniu wyjątkowo zagrażającym lub katastroficznym i wiąże się między innymi z natrętnymi wspomnieniami, unikaniem, napięciem i poczuciem zagrożenia.

Czy PTSD leczy się lekami?

Leki mogą być pomocne, zwłaszcza przy nasilonym lęku, depresji, bezsenności lub drażliwości, ale podstawowe znaczenie ma psychoterapia ukierunkowana na traumę, na przykład terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie lub EMDR.

Czy leki uspokajające są dobrym rozwiązaniem po stresie?

Mogą być pomocne krótkoterminowo w wybranych sytuacjach, ale wymagają ostrożności. Długotrwałe lub niekontrolowane stosowanie leków uspokajających może prowadzić do tolerancji, uzależnienia, zaburzeń pamięci i trudności z odstawieniem.