Zespół natręctw często rozwija się u osób z osobowością anankastyczną. Osobowość anankastyczna wiąże się z nasilonym perfekcjonizmem, potrzebą kontroli, sztywnością, nadmierną sumiennością i trudnością w elastycznym reagowaniu na codzienne sytuacje.

Nie każda osoba dokładna, obowiązkowa lub uporządkowana ma zaburzenie osobowości. O zaburzeniu mówimy wtedy, gdy cechy są utrwalone, długotrwałe, mało elastyczne i wyraźnie wpływają na funkcjonowanie, relacje z innymi ludźmi, sposób przeżywania emocji oraz obraz siebie i świata.

Cechy osobowości anankastycznej

Według klasyfikacji ICD-10 osoby z osobowością anankastyczną mają co najmniej cztery z niżej wymienionych cech:

nadmierne przeżywanie wątpliwości i nadmierna ostrożność;
koncentracja na szczegółach, regulaminach, porządkowaniu, organizowaniu lub schematach postępowania;
perfekcjonizm przeszkadzający w wypełnianiu zadań;
nadmierna sumienność i skrupulatność;
nadmierna koncentracja na produktywności, wykluczająca przyjemność i związki międzyludzkie;
nadmierna pedanteria i uległość wobec konwencji społecznych;
sztywność i upór;
nieracjonalne przypuszczanie, że inni podporządkują swoją aktywność sposobom działania pacjenta, albo nieracjonalna niechęć do pozwalania innym na samodzielne działanie.

Cechy te mają długi czas trwania. Rozpoczynają się zwykle w okresie dzieciństwa lub w wieku młodzieńczym i wpływają na zachowanie, uczuciowość, wyobrażenie o sobie, ocenę innych ludzi oraz sposób budowania relacji.

Osobowość anankastyczna nie jest tym samym co OCD

Osobowość anankastyczna i zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, czyli OCD, mogą współwystępować, ale nie oznaczają tego samego.

W OCD najważniejsze są obsesje i kompulsje. Obsesje to natrętne, niechciane myśli, wyobrażenia lub impulsy, które wywołują lęk, napięcie albo poczucie zagrożenia. Kompulsje to czynności lub rytuały wykonywane w celu zmniejszenia tego napięcia.

W osobowości anankastycznej dominują natomiast utrwalone cechy osobowości: perfekcjonizm, potrzeba kontroli, sztywność, koncentracja na zasadach, nadmierna ostrożność i trudność w delegowaniu zadań. Osoba z osobowością anankastyczną często postrzega swój sposób działania jako właściwy, potrzebny i uzasadniony.

W OCD pacjent zwykle odczuwa objawy jako męczące, niechciane lub przesadne. W osobowości anankastycznej większy problem może dostrzegać otoczenie, na przykład rodzina, partner, współpracownicy albo osoby podporządkowywane sztywnym wymaganiom.

Jak osobowość anankastyczna wpływa na codzienne funkcjonowanie?

Cechy anankastyczne mogą pomagać w sytuacjach wymagających dokładności, odpowiedzialności, planowania i wytrwałości. Problem pojawia się wtedy, gdy potrzeba kontroli, perfekcjonizm i sztywność zaczynają utrudniać życie.

Osoba z nasilonymi cechami anankastycznymi może mieć trudność z kończeniem zadań, ponieważ zbyt dużo czasu poświęca poprawianiu szczegółów. Może też odkładać decyzje, obawiać się błędu, nadmiernie analizować możliwe konsekwencje i mieć trudność z zaakceptowaniem rozwiązań „wystarczająco dobrych”.

W relacjach z innymi ludźmi mogą pojawiać się konflikty wynikające z potrzeby narzucania własnego sposobu działania, braku elastyczności, krytycyzmu, trudności w okazywaniu uczuć lub przekonania, że inni wykonują zadania niewystarczająco dokładnie.

Perfekcjonizm i potrzeba kontroli

Perfekcjonizm w osobowości anankastycznej nie polega wyłącznie na staranności. Może powodować, że zadanie nie zostaje ukończone, ponieważ osoba stale poprawia szczegóły, ma poczucie niedoskonałości efektu albo obawia się krytyki.

Potrzeba kontroli może obejmować zarówno własne działania, jak i działania innych osób. Pacjent może oczekiwać, że inni będą wykonywali zadania dokładnie według jego schematu, a odstępstwo od ustalonego sposobu działania może wywoływać napięcie, irytację lub poczucie zagrożenia.

Sztywność i upór mogą utrudniać dostosowanie się do zmiany planów, odpoczynek, spontaniczność, kompromis oraz korzystanie z pomocy innych osób.

Osobowość anankastyczna a lęk i depresja

Osobowość anankastyczna może współwystępować z zaburzeniami lękowymi, depresją, zespołem natręctw, zaburzeniami odżywiania oraz problemami wynikającymi z przewlekłego stresu.

Nadmierna odpowiedzialność, wysokie wymagania wobec siebie i innych, trudność w odpoczynku oraz stałe poczucie powinności mogą prowadzić do przeciążenia psychicznego. Z czasem mogą pojawić się bezsenność, napięcie, drażliwość, obniżenie nastroju, zniechęcenie albo poczucie braku radości.

U części osób cechy anankastyczne nasilają objawy OCD. Im większa potrzeba pewności i kontroli, tym trudniej przerwać sprawdzanie, powtarzanie czynności, upewnianie się lub unikanie sytuacji budzących wątpliwości.

Kiedy cechy anankastyczne wymagają pomocy?

Konsultacja psychiatryczna lub psychoterapeutyczna jest wskazana, gdy perfekcjonizm, sztywność, potrzeba kontroli albo nadmierna skrupulatność powodują cierpienie, konflikty, trudności w pracy, problemy rodzinne lub ograniczenie codziennego funkcjonowania.

Pomocy warto szukać także wtedy, gdy osoba nie potrafi odpoczywać, stale odczuwa napięcie, unika decyzji z obawy przed błędem, podporządkowuje życie obowiązkom albo traci relacje z powodu nadmiernych wymagań wobec siebie i innych.

Szczególnie ważna jest konsultacja, jeżeli cechom anankastycznym towarzyszą natrętne myśli, rytuały, depresja, nasilony lęk, bezsenność, myśli rezygnacyjne albo nadużywanie alkoholu lub leków uspokajających w celu zmniejszenia napięcia.

Leczenie i psychoterapia osobowości anankastycznej

Podstawową formą pomocy w osobowości anankastycznej jest psychoterapia. Jej celem nie jest „usunięcie” odpowiedzialności, dokładności czy sumienności, ale zwiększenie elastyczności, zmniejszenie napięcia i poprawa funkcjonowania w relacjach z innymi ludźmi.

Psychoterapia może pomagać w rozpoznawaniu sztywnych schematów myślenia, nadmiernych wymagań wobec siebie i innych, lęku przed błędem, trudności w delegowaniu zadań oraz potrzeby stałej kontroli.

Jeżeli osobowości anankastycznej towarzyszy OCD, depresja, nasilony lęk lub bezsenność, lekarz psychiatra może rozważyć leczenie farmakologiczne objawów współistniejących. Decyzja zależy od obrazu klinicznego i indywidualnej sytuacji pacjenta.

W leczeniu OCD najlepiej udokumentowane znaczenie ma psychoterapia poznawczo-behawioralna, szczególnie z ekspozycją i powstrzymywaniem reakcji, oraz w wybranych przypadkach leki z grupy SSRI. W osobowości anankastycznej ważna jest długoterminowa praca nad sztywnością, perfekcjonizmem, kontrolą i relacjami.

Co może pomóc w codziennym funkcjonowaniu?

Pomocne może być stopniowe uczenie się odróżniania zadań naprawdę ważnych od spraw, które nie wymagają pełnej kontroli. W praktyce oznacza to pracę nad wybieraniem rozwiązań wystarczająco dobrych, a nie idealnych.

Warto ćwiczyć delegowanie drobnych zadań, akceptowanie innych sposobów działania, planowanie odpoczynku oraz rozpoznawanie momentów, w których perfekcjonizm przestaje pomagać, a zaczyna blokować wykonanie zadania.

Pomocne bywa także ustalanie limitu czasu na wykonanie określonych czynności, ograniczanie wielokrotnego poprawiania oraz rozmowa z bliskimi o tym, które zachowania są dla nich obciążające.

Osobowość anankastyczna a OCD