Stres – ostra reakcja, PTSD i zaburzenia adaptacyjne

Predyspozycje większej podatności na stres

Niektóre osoby bardziej niż inne odczuwają skutki stresujących wydarzeń w życiu. Dotyczy to szczególnie osób, które już wcześniej doświadczały obciążeń psychicznych, miały słabsze wsparcie społeczne albo przeżyły szczególnie trudne wydarzenia.

Do czynników zwiększających podatność na stres należą:

• aktualnie istniejące zaburzenia psychiczne, na przykład depresja, schizofrenia lub zaburzenia lękowe;
• nadużywanie alkoholu lub substancji psychoaktywnych przed sytuacją stresową;
• niekorzystne wydarzenia w okresie rozwoju osobowości, czyli w czasie kształtowania psychicznych mechanizmów obronnych;
• rozwód lub separacja rodziców w dzieciństwie;
• przewlekłe chorowanie w dzieciństwie, szczególnie wymagające hospitalizacji;
• przeżycie niedawno lub w dzieciństwie szczególnie stresującego wydarzenia;
• cechy osobowości, takie jak niskie poczucie własnej wartości, niepewność, nadmierna zależność od oceny innych;
• brak silnych więzi rodzinnych, przyjaciół lub innego wsparcia społecznego.

Nie tylko siła stresora, ale także jego rodzaj wpływa na głębokość reakcji stresowej. Z reguły krzywda doznana w wyniku działania drugiego człowieka jest przeżywana silniej niż katastrofy sił przyrody lub wydarzenia niezależne od woli człowieka.

Podział reakcji stresowych

Międzynarodowa klasyfikacja chorób ICD wyróżnia między innymi następujące reakcje na ciężki stres:

• ostrą reakcję na stres;
• zaburzenie stresowe pourazowe, czyli PTSD;
• zaburzenie adaptacyjne.

Różnią się one czasem trwania, nasileniem objawów, związkiem z wydarzeniem stresowym oraz wpływem na codzienne funkcjonowanie.

Ostra reakcja na stres

Ostra reakcja na stres pojawia się w wyniku narażenia na stresor fizyczny lub psychiczny o wyjątkowej sile. Może to być na przykład katastrofa, działania wojenne, pożar, wypadek samochodowy, napad, gwałtowne zagrożenie życia albo grożenie bronią.

Ostra reakcja na stres może przybierać postać wstrząsu psychicznego. Objawy pojawiają się krótko po zadziałaniu stresora i zwykle ustępują w krótkim czasie, najczęściej w ciągu godzin lub kilku dni.

Objawy lękowe stresu

Objawy ostrego stresu mogą obejmować pobudzenie układu współczulnego, objawy z ciała, pogorszenie stanu psychicznego, objawy napięcia i objawy ogólne.

Do objawów lękowych stresu należą:

• uczucie silnego bicia serca, ciężaru w okolicy serca lub przyspieszenie akcji serca;
• pocenie się;
• drżenie lub dygotanie;
• suchość w ustach;
• utrudnione oddychanie;
• uczucie dławienia;
• ból, ucisk lub kłucie w klatce piersiowej;
• nudności lub dyskomfort w jamie brzusznej;
• obawa utraty kontroli;
• lęk przed śmiercią, omdleniem, „zwariowaniem” lub nieotrzymaniem pomocy na czas;
• oszołomienie;
• poczucie nierealności siebie, czyli depersonalizacja;
• poczucie nierealności otoczenia, czyli derealizacja;
• poczucie zamknięcia, znalezienia się na krawędzi lub zagrożenia;
• drażliwość;
• trudności koncentracji;
• poczucie pustki w głowie;
• zaburzenia zasypiania;
• niepokój i niemożność odpoczynku;
• pobolewanie mięśni;
• uderzenia gorąca lub zimne dreszcze;
• drętwienie, swędzenie albo wzmożona reakcja na zaskoczenie;
• poczucie przeszkody w gardle.

Objawy specyficzne w ostrej reakcji na stres

Poza objawami lękowymi mogą pojawić się objawy bardziej charakterystyczne dla ostrej reakcji na stres.

Należą do nich:

• wycofanie z kontaktów społecznych;
• zawężenie uwagi;
• dezorientacja;
• gniew lub agresja słowna;
• niedostosowana albo bezcelowa aktywność;
• rozpacz lub żałoba wymykająca się spod kontroli.

Objawy ostrego stresu utrzymują się zwykle krótko. Jeżeli objawy są bardzo nasilone, nie ustępują, narasta dezorientacja, pobudzenie, agresja, bezsenność albo pojawiają się myśli samobójcze, potrzebna jest pilna pomoc lekarska.

Zaburzenie stresowe pourazowe PTSD

Zaburzenie stresowe pourazowe, czyli PTSD, rozpoznaje się wtedy, gdy człowiek zostaje narażony na stresujące wydarzenie lub sytuację o cechach wyjątkowo zagrażających albo katastroficznych, a po tym wydarzeniu utrzymują się charakterystyczne objawy.

Do objawów PTSD należą:

• nawracające przypominanie sobie wydarzenia w postaci przebłysków, żywych wspomnień lub powracających snów;
• ból psychiczny i cierpienie wywoływane przez wspomnienia traumatycznego wydarzenia;
• unikanie miejsc, osób i sytuacji przypominających stresujące przeżycie;
• niemożność przypomnienia sobie niektórych faktów lub okoliczności związanych z traumatycznym wydarzeniem;
• zwiększona wrażliwość psychiczna i napięcie;
• drażliwość;
• zaburzenia snu;
• wybuchy gniewu;
• obniżona zdolność skupienia uwagi;
• wzmożona czujność i łatwe reagowanie przestrachem.

PTSD nie jest zwykłym „wspominaniem trudnego wydarzenia”. Objawy są natrętne, powracające, trudne do kontrolowania i wpływają na codzienne funkcjonowanie, relacje, sen, pracę oraz poczucie bezpieczeństwa.

Zaburzenia adaptacyjne

Zaburzenia adaptacyjne pojawiają się w odpowiedzi na istotną zmianę życiową lub stresującą sytuację, która przekracza aktualne możliwości radzenia sobie danej osoby.

Przyczyną mogą być na przykład konflikty rodzinne, rozstanie, problemy zawodowe, utrata pracy, choroba, przeprowadzka, trudności finansowe, przeciążenie obowiązkami albo długotrwała sytuacja niepewności.

Objawy zaburzeń adaptacyjnych mogą obejmować obniżenie nastroju, lęk, napięcie, drażliwość, zaburzenia snu, trudności koncentracji, poczucie niemożności poradzenia sobie oraz pogorszenie funkcjonowania w pracy, nauce lub relacjach.

W odróżnieniu od ostrej reakcji na stres, zaburzenia adaptacyjne zwykle nie są następstwem wydarzenia katastroficznego, ale reakcji na sytuację życiową, która dla konkretnej osoby stała się zbyt obciążająca.

Trwała zmiana osobowości po katastrofie lub sytuacji ekstremalnej

Stresor o wyjątkowej sile albo bardzo długim czasie trwania może zmienić sposób funkcjonowania człowieka, czyli stały wzorzec jego zachowania, odczuwania, myślenia i postępowania w kontaktach międzyludzkich.

Trwałą zmianę osobowości po katastrofie lub przeżyciu sytuacji ekstremalnej rozpoznaje się wtedy, gdy występują takie objawy jak:

• stale wroga i nieufna postawa wobec świata;
• społeczne wycofanie, czyli unikanie kontaktów z ludźmi poza najbliższą rodziną;
• stałe uczucie pustki i bezradności;
• trwałe poczucie znalezienia się na krawędzi lub zagrożenia;
• stałe poczucie bycia innym;
• emocjonalne odrętwienie.

Zmianę osobowości rozpoznaje się, jeżeli cechy te utrzymują się ponad 2 lata oraz powodują cierpienie i dyskomfort u pacjenta lub jego rodziny.

Kiedy zgłosić się po pomoc?

Po pomoc warto zgłosić się, gdy objawy po stresującym wydarzeniu są bardzo nasilone, utrzymują się, zaburzają sen, pracę, relacje, powodują wycofanie społeczne albo prowadzą do unikania wielu sytuacji.

Konsultacja jest szczególnie ważna, jeśli pojawiają się natrętne wspomnienia, koszmary senne, silne napięcie, wybuchy gniewu, objawy depresyjne, nadużywanie alkoholu lub leków uspokajających, poczucie odrętwienia, myśli rezygnacyjne lub samobójcze.

W razie bezpośredniego zagrożenia życia, nasilonych myśli samobójczych, utraty kontaktu z rzeczywistością, znacznej dezorientacji albo agresji należy pilnie wezwać pomoc pod numerem 112 lub zgłosić się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego.