Stres psychiczny
Stres psychiczny – objawy, mechanizm i skutki przewlekłego stresu
Stresem można nazwać naruszenie wewnętrznej równowagi człowieka. Każdą sytuację, która zaburza tę równowagę — biologiczną lub psychiczną — określa się jako stresor.
Stresorem może być zarówno przeziębienie, konflikt rodzinny, problemy małżeńskie, jak i awans w pracy. Stres uruchamia gotowość organizmu do poradzenia sobie z nową sytuacją. Mobilizuje siły fizyczne i psychiczne, a następnie pomaga wytworzyć nową równowagę, dostosowaną do zmienionych warunków.
Jeżeli jednak stresor jest wyjątkowo silny albo sytuacja stresowa trwa długo, może dojść do wyczerpania biologicznych i psychicznych mechanizmów obronnych. Organizm nadal próbuje osiągnąć równowagę, ale staje się ona chwiejna i niezadowalająca. Skutkiem może być pogorszenie samopoczucia, obniżenie sprawności funkcjonowania, poczucie dyskomfortu psychicznego oraz dolegliwości fizyczne.
Biologiczny mechanizm stresu psychicznego
Kiedy dochodzi do naruszenia wewnętrznej równowagi organizmu, uruchamiane są struktury układu nerwowego, hormonalnego i odpornościowego. Reakcja stresowa obejmuje zarówno mózg, jak i cały organizm.
Ważną rolę odgrywa wzrost aktywności kortykoliberyny, pobudzenie jądra migdałowatego — związanego z pamięcią emocjonalną i regulacją emocji — oraz jądra sinawego, czyli obszaru mózgu związanego z wytwarzaniem noradrenaliny.
Wzrost aktywności kortykoliberyny prowadzi do pobudzenia przysadki mózgowej i zwiększenia stężenia hormonów steroidowych we krwi, przede wszystkim kortyzolu. Pobudzenie układu noradrenergicznego mózgu aktywuje natomiast układ współczulny, odpowiedzialny za reakcję mobilizacji organizmu.
Efektem tej reakcji jest między innymi przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia tętniczego, rozszerzenie dróg oddechowych, zwiększenie częstości oddechu, wzrost stężenia glukozy we krwi oraz zwiększony przepływ krwi przez mięśnie i mózg. Może pojawić się także poczucie ciepła i wzmożona czujność.
Jednocześnie zahamowaniu mogą ulegać procesy wzrostowe, funkcje rozrodcze oraz niektóre elementy odpowiedzi odpornościowej, w tym produkcja immunoglobulin. Większość tych zmian ma charakter przystosowawczy i pierwotnie służyła przygotowaniu organizmu do walki lub ucieczki.
Zwiększony przepływ krwi przez mózg oraz wzrost poziomu glukozy we krwi umożliwiają lepsze utlenowanie mózgu i przyspieszenie jego metabolizmu. Dzięki temu człowiek może szybciej analizować sytuację, podejmować decyzje i psychicznie poradzić sobie ze stresem.
Jeżeli jednak działanie stresora przedłuża się, a mechanizmy biologiczne są zbyt długo pobudzane, reakcja stresowa zaczyna działać niekorzystnie. W przewlekłym stresie może utrwalać się podwyższone ciśnienie tętnicze, wzrasta poziom cholesterolu LDL, a procesy rozpadu białek mogą przeważać nad ich odbudową. Skutkiem może być większe ryzyko miażdżycy, osteoporozy, osłabienia odporności oraz zaburzeń funkcji rozrodczych.
Przewlekły stres psychiczny może więc wpływać nie tylko na samopoczucie, ale również na funkcjonowanie całego organizmu. Jeżeli napięcie, lęk, drażliwość, bezsenność lub objawy somatyczne utrzymują się przez dłuższy czas, warto rozważyć konsultację lekarską.