Wpływ alkoholu na ośrodkowy układ nerwowy

Wpływ alkoholu na ośrodkowy układ nerwowy podczas upojenia u osoby nieuzależnionej

U osoby nieuzależnionej alkohol działa przede wszystkim na układ hamujący mózgu związany z neuroprzekaźnikiem GABA. W uproszczeniu nasila hamowanie w ośrodkowym układzie nerwowym, co daje poczucie rozluźnienia, zmniejsza napięcie i osłabia kontrolę korową nad zachowaniem.

Podczas upojenia alkoholowego może dochodzić do:

• osłabienia kontroli emocji i zachowania;
• zmniejszenia odczuwania napięcia, wstydu i lęku;
• upośledzenia krytycyzmu i oceny konsekwencji;
• utrudnienia analizowania sytuacji i podejmowania racjonalnych decyzji;
• spadku zahamowań społecznych;
• większej impulsywności;
• zwiększonego ryzyka zachowań agresywnych lub ryzykownych.

Hamowanie kory mózgu powoduje, że zachowanie może stawać się bardziej impulsywne i mniej kontrolowane. Człowiek częściej reaguje na poziomie emocjonalnym i instynktownym, a słabiej ocenia normy społeczne, konsekwencje i ryzyko.

Wrażenie rozluźnienia wynika zarówno z działania alkoholu na układ GABA, jak i z osłabienia napięcia mięśniowego oraz zmniejszenia kontroli poznawczej nad przeżywaniem emocji.

Alkohol a układ nagrody

Drugim ważnym działaniem alkoholu jest wpływ na układ nagrody, związany między innymi z dopaminą. Układ ten odpowiada za odczuwanie przyjemności, motywację, wzmacnianie zachowań i uczenie się, że dana czynność przynosi ulgę lub nagrodę.

Alkohol może zwiększać aktywność układu nagrody, dlatego u części osób pojawia się poczucie poprawy nastroju, śmiałości, energii albo przyjemności. Mechanizm ten ma znaczenie w rozwoju uzależnienia, ponieważ mózg zaczyna kojarzyć alkohol z szybkim zmniejszeniem napięcia lub uzyskaniem przyjemności.

Działanie alkoholu na układ nagrody można porównywać do działania innych substancji psychoaktywnych, choć alkohol ma szerszy i mniej wybiórczy wpływ na wiele układów neuroprzekaźnikowych jednocześnie.

Alkohol a serotonina i endorfiny

Alkohol może wpływać również na układ serotoninowy, choć działanie to jest zróżnicowane osobniczo. U części osób niewielkie ilości alkoholu mogą dawać subiektywne poczucie poprawy nastroju, większej energii lub swobody.

Niewielkie ilości alkoholu mogą także zwiększać wydzielanie endorfin, czyli substancji związanych z odczuwaniem przyjemności i redukcją dyskomfortu. Efekt ten jest jednak ograniczony i nie oznacza, że alkohol jest bezpiecznym sposobem poprawiania nastroju.

Wraz ze zwiększaniem ilości alkoholu działanie poprawiające samopoczucie ustępuje miejsca upośledzeniu kontroli, pogorszeniu koordynacji, senności, zaburzeniom pamięci, a w większych dawkach zatruciu.

Alkohol a układ glutaminianowy

Alkohol hamuje także układ glutaminianowy, w tym receptory NMDA. Układ glutaminianowy jest jednym z głównych układów pobudzających ośrodkowy układ nerwowy.

Hamowanie tego układu wpływa na pamięć, uczenie się, koncentrację i świadomość. Ma to znaczenie w powstawaniu luk pamięciowych po alkoholu, zaburzeń orientacji, trudności w ocenie sytuacji i spowolnienia reakcji.

Przy długotrwałym piciu mózg próbuje kompensować hamujące działanie alkoholu. Po nagłym odstawieniu alkoholu może dojść do przewagi pobudzenia nad hamowaniem, co jest jednym z mechanizmów zespołu abstynencyjnego.

Małe i duże dawki alkoholu

W małych dawkach alkohol może działać pozornie stymulująco, ponieważ osłabia hamulce psychiczne, zmniejsza napięcie i zwiększa impulsywność. Nie oznacza to jednak rzeczywistej poprawy sprawności mózgu.

Im większa dawka alkoholu, tym większe spowolnienie, senność, zaburzenia koordynacji, niewyraźna mowa, pogorszenie pamięci i oceny sytuacji.

Dalsze zwiększanie ilości alkoholu może prowadzić do zatrucia alkoholowego. W ciężkim zatruciu alkohol może hamować ośrodki odpowiedzialne za oddychanie, krążenie, temperaturę ciała i świadomość. Może dojść do śpiączki, zachłyśnięcia, zatrzymania oddechu i śmierci.

Zaburzenia koordynacji ruchowej są związane między innymi z toksycznym działaniem alkoholu na móżdżek, czyli strukturę mózgu odpowiedzialną za równowagę, płynność i precyzję ruchów.

Wpływ alkoholu na ośrodkowy układ nerwowy osoby uzależnionej

U osoby uzależnionej działanie alkoholu zmienia się w wyniku adaptacji mózgu. Organizm przyzwyczaja się do obecności alkoholu, co prowadzi do rozwoju tolerancji. Ta sama ilość alkoholu daje słabszy efekt, a do uzyskania podobnego działania potrzebne są większe dawki.

W uzależnieniu może dochodzić do osłabienia działania hamującego układu GABA i względnej przewagi układów pobudzających. Skutkiem może być większa drażliwość, napięcie, pobudzenie, impulsywność i agresywność. Po wyczerpaniu pojawia się spowolnienie, senność i obniżenie energii.

Spada także wrażliwość układu nagrody. Alkohol coraz rzadziej daje przyjemność, a coraz częściej służy do przerwania napięcia, lęku, rozdrażnienia lub objawów abstynencyjnych.

Osłabienie naturalnego działania układu dopaminowego może prowadzić do obniżenia nastroju, braku odczuwania przyjemności, utraty motywacji, a czasem do myśli rezygnacyjnych lub samobójczych.

Alkohol a zespół abstynencyjny

U osoby uzależnionej nagłe przerwanie picia może prowadzić do zespołu abstynencyjnego. Jest to stan wynikający z tego, że mózg przystosowany do obecności alkoholu zostaje nagle pozbawiony substancji działającej hamująco.

W zespole abstynencyjnym może dojść do przewagi pobudzenia nad hamowaniem. Objawy mogą obejmować:

• lęk i silny niepokój;
• drażliwość;
• bezsenność;
• drżenie rąk;
• poty;
• kołatanie serca;
• podwyższone ciśnienie tętnicze;
• nudności;
• obniżenie nastroju;
• nadwrażliwość na bodźce;
• napady drgawkowe;
• majaczenie alkoholowe.

Ciężki zespół abstynencyjny może być stanem zagrożenia życia. Szczególnie niebezpieczne są napady drgawkowe, majaczenie, znaczne pobudzenie, zaburzenia świadomości, odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe.

Dlaczego alkohol zwiększa ryzyko agresji i zachowań ryzykownych?

Alkohol osłabia funkcje kory przedczołowej, czyli obszarów odpowiedzialnych za ocenę sytuacji, kontrolę impulsów, przewidywanie konsekwencji i hamowanie reakcji. Jednocześnie może nasilać impulsywność i emocjonalne reagowanie.

W stanie upojenia łatwiej dochodzi do błędnej interpretacji zachowań innych osób, wybuchów złości, lekceważenia ryzyka, zachowań seksualnych bez zabezpieczenia, prowadzenia pojazdów, wypadków, przemocy i konfliktów.

Ryzyko jest większe u osób, które wcześniej przejawiały impulsywność, drażliwość, zaburzenia kontroli emocji, uzależnienie, zaburzenia osobowości albo łączą alkohol z innymi substancjami psychoaktywnymi.

Alkohol a pamięć i funkcje poznawcze

Alkohol zaburza uwagę, koncentrację, uczenie się, pamięć i ocenę sytuacji. W większych dawkach może prowadzić do luk pamięciowych, czyli okresów, których osoba nie pamięta mimo zachowanej pozornej aktywności w czasie picia.

Przewlekłe picie alkoholu może prowadzić do trwałego pogorszenia funkcji poznawczych. Szczególnie niebezpieczne są niedobory witaminy B1, czyli tiaminy, które mogą prowadzić do ciężkich zaburzeń neurologicznych i pamięciowych.

U osób uzależnionych od alkoholu ważna jest ocena pamięci, koncentracji, funkcji wykonawczych, stanu neurologicznego i ogólnego stanu odżywienia.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Pilna pomoc jest konieczna, jeśli po alkoholu występuje utrata przytomności, trudności z oddychaniem, bardzo wolny lub nieregularny oddech, drgawki, sinienie skóry, znaczne wychłodzenie, powtarzające się wymioty, brak reakcji na bodźce albo podejrzenie zatrucia alkoholowego.

Pomocy wymaga także osoba uzależniona, u której po przerwaniu picia pojawiają się drgawki, majaczenie, silne pobudzenie, dezorientacja, omamy, wysokie ciśnienie, znaczne odwodnienie, bezsenność przez kilka nocy albo myśli samobójcze.

Kiedy zgłosić się do psychiatry lub specjalisty leczenia uzależnień?

Konsultacja jest wskazana, jeśli alkohol służy do regulowania napięcia, lęku, smutku, bezsenności lub złości, jeśli trudno ograniczyć picie, pojawia się picie mimo szkód albo narasta tolerancja.

Pomocy warto szukać także wtedy, gdy po alkoholu dochodzi do agresji, luk pamięciowych, ryzykownych zachowań, konfliktów rodzinnych, problemów w pracy, prowadzenia pojazdu po alkoholu, pogorszenia nastroju albo myśli samobójczych.

W leczeniu uzależnienia od alkoholu ważne jest bezpieczne przerwanie picia, ocena ryzyka zespołu abstynencyjnego, leczenie zaburzeń współistniejących, psychoterapia uzależnień, wsparcie rodziny i zapobieganie nawrotom.