Szkody przewlekłe alkoholu w zdrowiu psychicznym

Przewlekła halucynoza alkoholowa

Przewlekła halucynoza alkoholowa występuje częściej u osób, które przez długi czas piją alkohol, a ryzyko może być większe przy łączeniu alkoholu z narkotykami lub innymi substancjami psychoaktywnymi.

Najbardziej charakterystyczne są omamy słuchowe, czyli głosy. Mogą mieć charakter komentujący, oskarżający, grożący albo nakazujący. Pacjent może słyszeć głosy jako realne i reagować na nie silnym lękiem, napięciem, podejrzliwością lub pobudzeniem.

W etiologii rozważa się między innymi predyspozycję biologiczną, uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, przewlekłe działanie toksyczne alkoholu oraz wpływ innych substancji psychoaktywnych. U części osób objawy mogą przypominać schizofrenię, dlatego konieczna jest dokładna diagnostyka psychiatryczna.

Przewlekłej halucynozie alkoholowej mogą towarzyszyć objawy typowe dla organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, takie jak zaburzenia pamięci świeżej i trwałej, sztywność myślenia, drażliwość, spowolnienie, trudności koncentracji i pogorszenie krytycyzmu.

Labilność emocjonalna występuje rzadziej niż emocjonalna sztywność, niedostosowanie emocjonalne lub drażliwość. Objawy wymagają leczenia psychiatrycznego, oceny bezpieczeństwa oraz leczenia uzależnienia od alkoholu.

Paranoja alkoholowa, czyli zespół Otella

Paranoja alkoholowa, nazywana także zespołem Otella, polega na występowaniu urojeń zazdrości i zdrady partnerskiej. Przekonania te są niezgodne z rzeczywistością, ale pacjent traktuje je jako pewne i oczywiste.

Urojenia zazdrości mogą prowadzić do ciągłego kontrolowania partnera, oskarżeń, śledzenia, sprawdzania telefonu, konfliktów, przemocy psychicznej lub fizycznej oraz zachowań niebezpiecznych.

Zespół Otella jest szczególnie groźny, ponieważ łączy zaburzoną ocenę rzeczywistości, podejrzliwość, alkohol, impulsywność i ryzyko agresji. Wymaga pilnej konsultacji psychiatrycznej, zwłaszcza gdy pojawiają się groźby, przemoc, myśli samobójcze lub ryzyko skrzywdzenia innej osoby.

Zespół Wernickego-Korsakowa

Zespół Wernickego-Korsakowa jest ciężkim powikłaniem związanym z niedoborem tiaminy, czyli witaminy B1. Występuje najczęściej u osób przewlekle pijących alkohol, niedożywionych, wyniszczonych lub z zaburzeniami wchłaniania.

Alkohol zwiększa ryzyko niedoboru tiaminy, ponieważ pogarsza odżywianie, zaburza wchłanianie, magazynowanie i wykorzystanie witaminy B1. Niedobór tiaminy uszkadza komórki nerwowe i może prowadzić do ciężkich zaburzeń neurologicznych oraz poznawczych.

Zespół Wernickego-Korsakowa obejmuje dwa powiązane stany: encefalopatię Wernickego oraz zespół Korsakowa. Encefalopatia Wernickego jest stanem ostrym i potencjalnie zagrażającym życiu. Zespół Korsakowa ma zwykle charakter bardziej przewlekły i wiąże się z głębokimi zaburzeniami pamięci.

Encefalopatia Wernickego

Encefalopatia Wernickego jest ostrym zaburzeniem neurologiczno-psychiatrycznym spowodowanym niedoborem tiaminy. Wymaga pilnego rozpoznania i leczenia, ponieważ nieleczona może prowadzić do trwałego uszkodzenia mózgu, zespołu Korsakowa lub śmierci.

Klasycznie opisuje się trzy grupy objawów:

• zaburzenia świadomości, splątanie lub znaczna dezorientacja;
• zaburzenia chodu i koordynacji, czyli ataksja;
• zaburzenia ruchów gałek ocznych, oczopląs lub podwójne widzenie.

W praktyce nie wszystkie objawy muszą występować jednocześnie. Dlatego u osoby uzależnionej od alkoholu, niedożywionej lub po detoksykacji pojawienie się splątania, zaburzeń chodu, oczopląsu, nagłego pogorszenia pamięci lub dezorientacji wymaga pilnej pomocy medycznej.

Podanie tiaminy jest jednym z kluczowych elementów leczenia i profilaktyki powikłań neurologicznych u osób z uzależnieniem od alkoholu, szczególnie w okresie odstawienia i przy niedożywieniu.

Zespół Korsakowa

Zespół Korsakowa jest przewlekłym zaburzeniem pamięci, które może rozwinąć się po encefalopatii Wernickego lub w przebiegu wieloletniego niedoboru tiaminy i przewlekłego działania alkoholu na mózg.

Objawami klinicznymi zespołu Korsakowa są zaburzenia pamięci świeżej i trwałej. Chory ma trudności z zapamiętywaniem nowych informacji, odtwarzaniem wcześniejszych wydarzeń, orientacją w czasie oraz uczeniem się.

Charakterystyczne mogą być konfabulacje, czyli wypełnianie luk pamięciowych nieprawdziwymi, czasem fantastycznymi treściami. Pacjent nie musi świadomie kłamać. Konfabulacje wynikają z zaburzeń pamięci i braku krytycyzmu wobec podawanych informacji.

Zaburzeniom pamięci mogą towarzyszyć objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia chodu, drżenia mięśni, niezborność ruchowa, osłabienie, spowolnienie i pogorszenie samodzielności.

To, że tylko część osób uzależnionych rozwija zespół Korsakowa, może wynikać z różnic w podatności biologicznej, stanie odżywienia, czasie picia, chorobach współistniejących oraz nasileniu niedoboru tiaminy.

Otępienie alkoholowe

Otępienie alkoholowe polega na zaburzeniu pamięci świeżej i trwałej oraz utrudnieniu zapamiętywania nowych informacji. Towarzyszyć mu mogą zaburzenia uwagi, spowolnienie psychoruchowe, gorsza ocena sytuacji, trudność planowania, utrata zainteresowań, zobojętnienie i pogorszenie samodzielności.

Luki pamięciowe chory może wypełniać konfabulacjami, czyli nieprawdziwymi wytworami wyobraźni. Pacjent zwykle nie jest krytyczny wobec podawanych informacji i może wierzyć w nie bezkrytycznie.

Za zaburzenia pamięci odpowiadają różne mechanizmy: przewlekłe toksyczne działanie alkoholu i produktów jego metabolizmu na neurony, niedobory pokarmowe, uszkodzenia naczyniowe, urazy głowy, choroby wątroby, zaburzenia snu oraz niedobór tiaminy.

W przebiegu przewlekłego picia alkoholu może dochodzić do uszkodzenia komórek nerwowych, zaburzeń przewodnictwa neuronalnego, pogorszenia funkcji poznawczych oraz przedwczesnej śmierci części neuronów.

W odróżnieniu od wielu chorób neurodegeneracyjnych, część zaburzeń poznawczych związanych z alkoholem może się poprawić po długotrwałej abstynencji, leczeniu niedoborów, poprawie odżywienia, rehabilitacji poznawczej i leczeniu chorób współistniejących. Nie wszystkie zmiany są jednak odwracalne.

Depresja, lęk i bezsenność w uzależnieniu od alkoholu

Przewlekłe picie alkoholu może nasilać depresję, zaburzenia lękowe, drażliwość, bezsenność i impulsywność. Alkohol bywa używany jako sposób krótkotrwałego zmniejszania napięcia, ale z czasem pogarsza regulację emocji i zwiększa ryzyko nawrotów objawów psychicznych.

U osób uzależnionych często występuje obniżenie nastroju, poczucie winy, wstyd, utrata motywacji, lęk poranny, bezsenność, zaburzenia koncentracji i myśli rezygnacyjne. Objawy te mogą być skutkiem alkoholu, zespołu abstynencyjnego, chorób współistniejących albo niezależnych zaburzeń psychicznych.

W diagnostyce ważne jest ustalenie, które objawy utrzymują się mimo abstynencji i wymagają osobnego leczenia psychiatrycznego.

Alkohol a ryzyko samobójstwa i przemocy

Uzależnienie od alkoholu zwiększa ryzyko zachowań impulsywnych, samouszkodzeń, myśli samobójczych, prób samobójczych, agresji i przemocy domowej. Ryzyko rośnie szczególnie w okresach upojenia, odstawienia, bezsenności, konfliktów rodzinnych, utraty pracy, rozpadu relacji oraz współistniejącej depresji.

Każde pojawienie się myśli samobójczych, gróźb wobec siebie lub innych, urojeń zazdrości, omamów nakazujących albo zachowań agresywnych wymaga pilnej oceny bezpieczeństwa i konsultacji lekarskiej.

Diagnostyka szkód przewlekłych po alkoholu

Diagnostyka przewlekłych szkód psychicznych po alkoholu obejmuje ocenę psychiatryczną, neurologiczną, internistyczną i poznawczą. Ważne jest ustalenie czasu trwania picia, ilości alkoholu, okresów abstynencji, przebytych urazów głowy, drgawek, majaczenia, niedożywienia i chorób współistniejących.

Lekarz może zalecić badania laboratoryjne, ocenę niedoborów witaminowych, funkcji wątroby, nerek i tarczycy, badania obrazowe mózgu, badanie neuropsychologiczne oraz ocenę ryzyka samobójczego i ryzyka przemocy.

Ważne jest także odróżnienie zaburzeń wywołanych alkoholem od schizofrenii, choroby afektywnej dwubiegunowej, depresji, otępienia neurodegeneracyjnego, majaczenia, padaczki, skutków urazów głowy i chorób somatycznych.

Leczenie i rokowanie

Podstawą leczenia przewlekłych szkód psychicznych po alkoholu jest abstynencja, leczenie uzależnienia, wyrównanie niedoborów, leczenie chorób somatycznych oraz leczenie objawów psychiatrycznych.

W zależności od obrazu klinicznego potrzebne mogą być leki przeciwpsychotyczne, przeciwdepresyjne, przeciwlękowe, leczenie zaburzeń snu, tiamina, rehabilitacja poznawcza, psychoterapia uzależnień, wsparcie rodziny i opieka środowiskowa.

Rokowanie zależy od rodzaju uszkodzeń, czasu trwania picia, wieku pacjenta, stanu odżywienia, chorób współistniejących, możliwości utrzymania abstynencji i szybkości rozpoczęcia leczenia. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa na ograniczenie szkód i poprawę funkcjonowania.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Pilna pomoc jest konieczna, gdy występują omamy, urojenia, znaczna dezorientacja, majaczenie, zachowania agresywne, groźby wobec partnera, nasilone urojenia zazdrości, myśli samobójcze, samouszkodzenia, drgawki, nagłe zaburzenia chodu, splątanie albo podejrzenie encefalopatii Wernickego.

W razie bezpośredniego zagrożenia życia lub bezpieczeństwa należy wezwać pomoc pod numerem 112.