Bezsenność – rodzaje, diagnostyka i leczenie przewlekłych zaburzeń snu

Bezsenność to nie tylko zbyt krótki sen. Może polegać na trudnościach z zasypianiem, częstym budzeniu się, zbyt wczesnym budzeniu albo śnie, który nie przynosi oczekiwanego wypoczynku. O znaczeniu klinicznym problemu decydują również skutki w ciągu dnia: zmęczenie, drażliwość, pogorszenie koncentracji, pamięci i funkcjonowania.

Bezsenność to nie zawsze kłopot ze spaniem — to może być sygnał, że coś w naszym życiu wymaga uwagi. Stres, zaburzenia psychiczne, uzależnienie, czy po prostu nieprawidłowa higieny snu. Przyczyną mogą być inne problemy zdrowotne, takie jak zespół niespokojnych nóg lub bezdech senny a nawet przyjmowane leki lub ich interakcje.

Przejściowe problemy ze snem są częste. Jeżeli jednak utrzymują się regularnie przez co najmniej 3 miesiące, mimo odpowiedniej możliwości snu, i wpływają na codzienne życie, mogą spełniać kryteria przewlekłego zaburzenia bezsenności.

Zrozum przyczyny – zadbasz o sen

W gabinecie pomagam ustalić możliwe przyczyny trudności ze snem i dobrać dalsze postępowanie do indywidualnej sytuacji pacjenta. Wyjaśniam też, co może wpływać na jakość snu, wspólnie planując działania sprzyjające odbudowie prawidłowego rytmu snu. Dobry sen ma istotne znaczenie dla zdrowia psychicznego i codziennego funkcjonowania.

Rodzaje bezsenności

Krótkotrwałe trudności ze snem

Problemy ze snem mogą pojawić się w związku z silnym stresem, chorobą, bólem, zmianą rytmu dnia, podróżą, pracą zmianową albo ważnym wydarzeniem życiowym. Jeżeli przyczyna ustępuje, sen może stopniowo wrócić do wcześniejszego rytmu.

Przewlekłe zaburzenie bezsenności

O przewlekłej bezsenności mówi się, gdy trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu lub zbyt wczesnym budzeniem występują zwykle co najmniej 3 razy w tygodniu, trwają co najmniej 3 miesiące, pojawiają się mimo odpowiedniej możliwości snu i powodują pogorszenie funkcjonowania w ciągu dnia. Poszczególne klasyfikacje mogą różnić się szczegółami, dlatego rozpoznanie opiera się na pełnym obrazie klinicznym.

Bezsenność współwystępująca z innymi problemami

Bezsenność może współwystępować z depresją, zaburzeniami lękowymi, PTSD, chorobami somatycznymi, bólem, zaburzeniami hormonalnymi, uzależnieniami lub innymi zaburzeniami snu. Nie oznacza to, że należy ją ignorować jako „tylko objaw”. Może wymagać równoległego, ukierunkowanego leczenia.

Co może powodować lub podtrzymywać bezsenność?

przewlekły stres, lęk i obniżony nastrój;
nieregularny rytm snu i czuwania;
długie przebywanie w łóżku bez snu;
lęk przed kolejną nieprzespaną nocą;
kofeina, nikotyna, alkohol i substancje psychoaktywne;
niektóre leki i ich odstawienie;
ból, duszność, refluks, choroby tarczycy i inne problemy somatyczne;
bezdech senny, zespół niespokojnych nóg i zaburzenia rytmu okołodobowego;
hipomania lub mania, w których może występować zmniejszona potrzeba snu bez typowego zmęczenia.

Alkohol może początkowo ułatwiać zaśnięcie, lecz później pogarsza ciągłość i jakość snu. Regularne używanie alkoholu jako „leku nasennego” zwiększa ryzyko uzależnienia i utrwalenia problemu.

Jak diagnozuje się przewlekłą bezsenność?

Podstawą jest szczegółowy wywiad dotyczący snu, funkcjonowania w ciągu dnia, zdrowia psychicznego i fizycznego, przyjmowanych leków, używania substancji oraz rytmu życia. Pomocny bywa dzienniczek snu prowadzony przez 1–2 tygodnie.

Lekarz może zapytać między innymi o:

godzinę kładzenia się do łóżka i wstawania;
przybliżony czas zasypiania i liczbę przebudzeń;
drzemki, pracę zmianową i używanie ekranów wieczorem;
chrapanie, przerwy w oddychaniu i poranne bóle głowy;
nieprzyjemne odczucia w nogach nasilające się w spoczynku;
objawy depresji, lęku, PTSD, manii lub psychozy;
kofeinę, nikotynę, alkohol, leki i inne substancje.

Czy potrzebna jest polisomnografia?

Badanie snu nie jest rutynowo wymagane przy każdej bezsenności. Rozważa się je między innymi przy podejrzeniu bezdechu sennego, okresowych ruchów kończyn, nietypowych zachowań podczas snu albo bezsenności nieodpowiadającej na prawidłowo prowadzone leczenie.

CBT-I – leczenie pierwszego wyboru przewlekłej bezsenności

Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności, określana jako CBT-I, jest rekomendowanym leczeniem pierwszego wyboru przewlekłej bezsenności u dorosłych, również wtedy, gdy współwystępują inne choroby. Może być realizowana bezpośrednio lub w odpowiednio przygotowanej formie cyfrowej.

CBT-I obejmuje między innymi:

uporządkowanie rytmu snu i czuwania;
ograniczenie czasu spędzanego w łóżku bez snu;
pracę nad zachowaniami utrwalającymi bezsenność;
zmniejszanie lęku związanego ze snem;
korektę nierealistycznych przekonań dotyczących wymaganej liczby godzin snu;
techniki zmniejszające pobudzenie fizyczne i poznawcze.

Dlaczego sama higiena snu może nie wystarczyć?

Zasady higieny snu są pomocne, ale w przewlekłej bezsenności często nie są wystarczającym samodzielnym leczeniem. Ich rola polega na wspieraniu prawidłowego rytmu, natomiast CBT-I oddziałuje także na mechanizmy, które utrwalają problem.

Podstawowe zasady wspierające sen

utrzymuj możliwie stałą godzinę wstawania;
unikaj długich drzemek, jeśli nasilają nocną bezsenność;
ogranicz kofeinę w drugiej części dnia;
nie używaj alkoholu jako środka nasennego;
dbaj o regularną aktywność dzienną i ekspozycję na światło;
nie pozostawaj długo w łóżku, próbując „wymusić” sen.

Farmakoterapia bezsenności

Leki dobiera się indywidualnie po ocenie przyczyn problemu, wieku, chorób współistniejących, ryzyka upadków, bezdechu sennego, uzależnienia i interakcji z innymi preparatami. Farmakoterapia nie powinna zastępować diagnostyki ani być automatycznie kontynuowana bez okresowej oceny skuteczności i bezpieczeństwa.

Regularnie przyjmowanych leków uspokajających i nasennych nie należy nagle odstawiać bez konsultacji, ponieważ może to nasilić bezsenność i wywołać inne objawy odstawienne.