Zaburzenia snu – prawidłowy sen, przyczyny i objawy

Zaburzenia snu

Prawidłowy sen osoby dorosłej trwa zwykle około 7–9 godzin, a zasypianie najczęściej zajmuje do kilkunastu lub około 20 minut. Jeżeli występują wybudzenia, są krótkotrwałe i nie powodują wyraźnego pogorszenia samopoczucia następnego dnia.

W zaburzeniach snu o charakterze bezsenności czas zasypiania może wydłużać się do ponad 30 minut, sen może być krótszy niż 6 godzin, a wybudzenia mogą znacząco skracać lub pogarszać sen.

Jeżeli taki schemat pojawia się często, może powodować w ciągu dnia senność, zmęczenie, drażliwość, obniżenie sprawności psychicznej, fizycznej i intelektualnej, trudności z koncentracją oraz pogorszenie nastroju.

Wybudzenia nocne i jakość snu

Wybudzenia nocne mogą zaburzać swobodne następowanie po sobie faz snu i skracać szczególnie fazy głębokiego snu.

Części wybudzeń nie pamiętamy. Są to wybudzenia tak krótkie, że zwykle nie zaburzają jakości snu w sposób odczuwalny, choć mogą zostać zarejestrowane podczas badania polisomnograficznego, czyli zapisu aktywności organizmu w czasie snu.

Wybudzenia o znaczeniu klinicznym pogarszają skuteczność snu na tyle, że pacjent odczuwa ich skutki w ciągu dnia. Może pojawić się senność, zmęczenie, drażliwość, spadek energii, trudność w podejmowaniu decyzji lub poczucie niewyspania mimo przebywania w łóżku przez wiele godzin.

Rola snu

Człowiek dorosły potrzebuje zwykle około 7–9 godzin snu w ciągu doby, choć indywidualne zapotrzebowanie może się różnić. Ważna jest nie tylko długość snu, ale także jego ciągłość i jakość.

Sen powinien być możliwie nieprzerwany, aby kolejne fazy snu mogły następować po sobie w prawidłowy sposób i powtarzać się kilkakrotnie w ciągu nocy.

Głębokie fazy snu mają duże znaczenie dla regeneracji ośrodkowego układu nerwowego i całego organizmu. W czasie snu zachodzą procesy ważne dla pamięci, uczenia się, regulacji emocji, odporności i metabolizmu.

W głębokich fazach snu dochodzi także do zmniejszenia napięcia mięśni szkieletowych. Ma to znaczenie dla regeneracji najbardziej obciążonych i podatnych na zmęczenie okolic ciała, między innymi odcinka szyjnego i lędźwiowego kręgosłupa.

Najczęstsze przyczyny bezsenności

Bezsenność może mieć wiele przyczyn. Często kilka czynników działa równocześnie, dlatego ważna jest dokładna ocena stanu psychicznego, zdrowia ogólnego, przyjmowanych leków, rytmu dnia i nawyków związanych ze snem.

Do częstych przyczyn bezsenności należą:

• przewlekły stres i przeciążenie psychiczne;
• zaburzenia lękowe;
• depresja;
• choroba afektywna dwubiegunowa, zwłaszcza hipomania lub mania;
• uzależnienie od alkoholu, leków uspokajających, nasennych lub substancji psychoaktywnych;
• ból przewlekły;
• choroby somatyczne, w tym choroby tarczycy, układu krążenia, układu oddechowego i choroby neurologiczne;
• działania niepożądane leków lub interakcje między lekami;
• nieregularny tryb życia i praca zmianowa;
• nieprawidłowa higiena snu;
• bezdech senny;
• zespół niespokojnych nóg.

W przypadku przewlekłej bezsenności nie wystarczy jedynie „przepisać czegoś na sen”. Leczenie powinno wynikać z rozpoznania przyczyny problemu.

Bezsenność a zaburzenia psychiczne

Bezsenność bardzo często współwystępuje z zaburzeniami psychicznymi. Może być objawem depresji, zaburzeń lękowych, zespołu stresu pourazowego, uzależnienia albo choroby afektywnej dwubiegunowej.

W depresji typowe są trudności w zasypianiu, wybudzenia w nocy, zbyt wczesne budzenie się rano lub sen niedający wypoczynku. U części osób może występować także nadmierna senność.

W zaburzeniach lękowych sen bywa zaburzony przez napięcie, zamartwianie się, kołatanie serca, trudność w wyciszeniu myśli i lęk przed kolejną nieprzespaną nocą.

Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, gdy bezsenności towarzyszy zmniejszona potrzeba snu, nadmierna energia, gonitwa myśli, drażliwość, wzmożona aktywność, impulsywność albo ryzykowne zachowania. Może to sugerować hipomanię lub manię i wymaga konsultacji psychiatrycznej.

Bezdech senny i zespół niespokojnych nóg

Nie każda bezsenność ma przyczynę psychiczną. U części osób problemem jest bezdech senny, w którym dochodzi do powtarzających się zaburzeń oddychania w czasie snu. Objawami mogą być głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu, poranne bóle głowy, suchość w ustach, senność w ciągu dnia i uczucie niewyspania mimo długiego snu.

Inną przyczyną zaburzeń snu może być zespół niespokojnych nóg. Pacjent odczuwa wtedy nieprzyjemne wrażenia w nogach, przymus poruszania nimi, nasilanie objawów w spoczynku i wieczorem oraz ulgę po poruszaniu kończynami.

W takich sytuacjach konieczna może być diagnostyka somatyczna, neurologiczna, pulmonologiczna lub badanie snu.

Badanie polisomnograficzne

Polisomnografia to specjalistyczne badanie snu, w którym rejestruje się między innymi aktywność mózgu, oddychanie, ruchy ciała, napięcie mięśniowe i czynność serca. Badanie pomaga ocenić przebieg snu oraz wykryć niektóre zaburzenia, takie jak bezdech senny, okresowe ruchy kończyn czy nietypowe zachowania podczas snu.

Nie każda osoba z bezsennością wymaga polisomnografii. Badanie rozważa się szczególnie wtedy, gdy objawy sugerują bezdech senny, nietypowe zachowania w nocy, znaczną senność w dzień albo gdy leczenie bezsenności nie przynosi oczekiwanej poprawy.

Leczenie zaburzeń snu

Leczenie zaburzeń snu zależy od rozpoznanej przyczyny. Inaczej leczy się bezsenność związaną ze stresem, inaczej bezsenność w depresji, a inaczej zaburzenia snu wynikające z bezdechu sennego, zespołu niespokojnych nóg, bólu przewlekłego albo działania leków.

W przewlekłej bezsenności jedną z podstawowych metod leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna bezsenności, określana jako CBT-I. Obejmuje ona pracę nad nawykami, rytmem snu, lękiem przed bezsennością, przekonaniami dotyczącymi snu oraz zachowaniami, które utrwalają problem.

Leki nasenne mogą być pomocne krótkoterminowo w wybranych sytuacjach, ale nie powinny zastępować diagnostyki przyczyny bezsenności. Długotrwałe lub samodzielne stosowanie leków nasennych i uspokajających może prowadzić do tolerancji, uzależnienia, pogorszenia pamięci, senności w ciągu dnia i zwiększonego ryzyka upadków, szczególnie u osób starszych.

Jeżeli bezsenność jest objawem zaburzenia psychicznego, leczenie powinno obejmować również to zaburzenie. Samo czasowe poprawienie snu nie zawsze rozwiązuje problem, jeżeli utrzymuje się depresja, lęk, uzależnienie lub niestabilność nastroju.

Najczęstsze przyczyny bezsenności w badaniach snu

U pacjentów kierowanych do ośrodków medycyny snu z powodu przewlekłej bezsenności rozpoznaje się różne przyczyny problemu. Mogą to być zaburzenia psychiczne, zaburzenia oddychania w czasie snu, zaburzenia ruchowe, nieprawidłowa higiena snu, uzależnienia, choroby somatyczne lub działania leków.

Dlatego przewlekła bezsenność wymaga szerszego spojrzenia niż sama ocena liczby godzin snu. Ważne jest ustalenie, czy problem wynika z zaburzenia rytmu, jakości snu, oddychania, napięcia psychicznego, choroby ogólnej lub przyjmowanych substancji.

Rysunek dotyczący najczęstszych przyczyn bezsenności można oprzeć na pracy: Coleman i wsp., „Sleep-wake disorders based on a polysomnographic diagnosis. A national cooperative study”, JAMA, 1982; 247(7): 997–1003.