OCD – obraz kliniczny i patogeneza zespołu natręctw

Obraz kliniczny zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego

U dzieci pewne rytuały mogą być elementem prawidłowego rozwoju. Dotyczy to na przykład czynności wykonywanych przed zaśnięciem, potrzeby określonego porządku albo przeskakiwania płytek chodnikowych. Takie zachowania często zanikają z wiekiem.

O zaburzeniu mówimy wtedy, gdy natrętne myśli lub czynności są uporczywe, wywołują cierpienie, zajmują dużo czasu i zakłócają codzienne funkcjonowanie.

Wśród dorosłych najczęściej występują łącznie natrętne myśli i natrętne zachowania. Osoba cierpiąca z powodu zespołu natręctw doświadcza zwykle także lęku, napięcia, przygnębienia lub niepokoju.

W okresie nasilania się natrętnych myśli lub zachowań może pojawić się spowolnienie myślenia, spowolnienie ruchowe albo objawy depresyjne.

Jak OCD wpływa na codzienne życie?

Natręctwa zabierają dużo czasu i zakłócają życie rodzinne, społeczne oraz zawodowe. Osoby cierpiące z powodu OCD zwykle próbują przeciwstawiać się obsesyjnym myślom i zachowaniom.

Dopiero w OCD o dużym nasileniu pacjenci mogą przestać próbować kontrolować natręctwa lub opierać się im w jakimkolwiek stopniu.

Zarówno myśli, jak i zachowania natrętne są zwykle traktowane przez pacjentów jako bezsensowne, absurdalne albo przesadne. Mimo tego trudno je zatrzymać, ponieważ wykonanie rytuału może na krótko zmniejszać napięcie.

Pacjenci mogą unikać sytuacji, w których mogłoby dojść do nasilenia myśli lub czynności natrętnych. Z powodu najczęściej występujących natręctw dotyczących zakażenia lub zabrudzenia mogą unikać podawania ręki, korzystania z publicznych środków transportu, spotkań towarzyskich, a czasem nawet wychodzenia z domu.

Zespół natręctw jest zaburzeniem przewlekłym. Pełna remisja nie zawsze jest łatwa do osiągnięcia, ale odpowiednio dobrane leczenie może znacząco zmniejszyć nasilenie objawów i poprawić funkcjonowanie.

Czym jest zaburzenie obsesyjno-kompulsywne?

Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne jest zaburzeniem, w którym występują obsesje, czyli natrętne myśli, wyobrażenia lub impulsy, oraz kompulsje, czyli natrętne czynności lub rytuały.

Obsesje wywołują napięcie, lęk lub poczucie zagrożenia. Kompulsje mają na celu zmniejszenie tego napięcia, ale przynoszą zwykle tylko chwilową ulgę. Z czasem mechanizm ten może utrwalać zaburzenie.

Biologiczne teorie powstawania OCD

Patogeneza, czyli pochodzenie zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego, jest złożona. W powstawaniu OCD znaczenie mogą mieć zarówno czynniki czynnościowe, czyli odwracalne zaburzenia pracy mózgu, jak i czynniki organiczne, na przykład mikrouszkodzenia lub odmienności budowy niektórych struktur mózgu.

W zakresie zaburzeń neuroprzekaźnictwa najwięcej danych klinicznych i badawczych wskazuje na udział przekaźnictwa serotoninowego. Obecne możliwości leczenia farmakologicznego OCD w dużej mierze opierają się na wykorzystaniu tej teorii.

Na powstanie zespołu natręctw może mieć również wpływ nieprawidłowe funkcjonowanie układu dopaminergicznego i noradrenergicznego oraz czynniki genetyczne.

U części dzieci przebycie infekcji paciorkowcowej może być rozważane jako czynnik ryzyka nagłego pojawienia się objawów obsesyjno-kompulsywnych. Najczęściej chodzi o anginę paciorkowcową przebiegającą z wysoką gorączką. W przewlekającej się infekcji paciorkowiec może wywoływać reakcje zapalne dotyczące różnych tkanek, w tym struktur mózgu związanych z regulacją zachowania i ruchu.

Wiele danych przemawia również za nieprawidłowym lub nadmiernym przewodzeniem pomiędzy korą przedczołową, wzgórzem i zakrętem obręczy. W najcięższych, opornych na leczenie przypadkach OCD rozważane bywa leczenie neurochirurgiczne, którego celem jest przerwanie wybranych dróg przewodzenia. Jest to jednak metoda stosowana wyjątkowo rzadko i wyłącznie w szczególnych sytuacjach klinicznych.

OCD jako zaburzenie neuropsychiatryczne

Zespół natręctw pod względem biologicznym jest schorzeniem neuropsychiatrycznym. U wielu osób cierpiących z powodu OCD obserwuje się tzw. miękkie objawy neurologiczne, które mogą występować również w innych zaburzeniach, między innymi w schizofrenii i ADHD.

Objawy zespołu natręctw mogą pojawiać się także u osób ze schorzeniami neurologicznymi związanymi z uszkodzeniem jąder podstawy mózgu.

Do takich schorzeń należą między innymi:

• choroba Parkinsona, szczególnie jej postać pozapalna;
• pląsawica Huntingtona;
• pląsawica Sydenhama;
• choroba tikowa.

Obsesje i kompulsje mogą współwystępować z tikami. W chorobie tikowej obecne są również objawy neurologiczne, głównie zaburzenia koordynacji ruchowej.

Psychologiczne teorie powstawania OCD

Psychologiczne teorie powstawania zespołu natręctw próbują wyjaśnić, w jaki sposób określone doświadczenia rozwojowe, sposób wychowania, przeżywanie lęku i potrzeba kontroli mogą sprzyjać powstawaniu natrętnych myśli oraz rytuałów.

Teoria psychoanalityczna

Według teorii psychoanalitycznej nerwica natręctw może mieć związek z okresem analnym rozwoju człowieka, czyli czasem między 1. a 3. rokiem życia. Wtedy dziecko zaczyna być świadome procesów wydalania i doświadcza możliwości kontroli zwieraczy.

Podczas prawidłowo prowadzonego przez rodziców treningu czystości dziecko może doświadczać satysfakcji związanej z aprobatą rodziców, czyli emocjonalnej nagrody.

Z różnych przyczyn, takich jak przedłużający się brak kontroli nad zwieraczami, częste zakażenia układu moczowego, nadmiernie surowy lub niekonsekwentny trening czystości, nieprawidłowy albo opóźniony rozwój dziecka, akt wydalania może zacząć kojarzyć się z napięciem psychicznym.

W konsekwencji, w toku rozwoju psychicznego, emocjonalność może utrwalać się wokół osi agresja lub autoagresja – lęk. W tej teorii zakłada się powstawanie sztywnego, karzącego superego oraz silnego tłumienia impulsów. Ego staje się wtedy zakładnikiem konfliktu między wymaganiami, kontrolą i wypieranymi impulsami.

Teoria psychoanalityczna lepiej wyjaśnia powstanie osobowości anankastycznej. Do nerwicy natręctw miałoby dochodzić wskutek zaostrzenia cech osobowości anankastycznej i przejścia ich w nasilone objawy obsesyjno-kompulsywne.

Teorie behawioralne

Teorie behawioralne wywodzą zespół natręctw ze specyficznego modelu wychowania dziecka, w którym dominuje nacisk na sprostanie wymaganiom i zasadom oraz wysoki poziom kontroli.

W takim modelu wychowawczym rodzice mogą okazywać uczucia skąpo, a okazywanie uczuć przez dziecko również nie zawsze spotyka się z aprobatą.

Dziecko może wtedy kompensować niedostatki rozwoju społecznego i emocjonalnego rozwojem intelektualnym oraz rozwojem autokontroli. Dzieje się to jednak kosztem tłumienia emocji i impulsów, w tym impulsów seksualnych, oraz narastania napięcia podczas osiągania celów.

Lęk jest w tym ujęciu wynikiem obawy przed niesprostaniem wymaganiom, a także skutkiem fantazji kary i potępienia. Natręctwa redukują napięcie, a rytuały służą symbolicznemu lub magicznemu uniknięciu nieszczęścia.

Kiedy obraz OCD wymaga konsultacji?

Konsultacja psychiatryczna lub psychoterapeutyczna jest wskazana wtedy, gdy natrętne myśli lub czynności zajmują dużo czasu, powodują cierpienie, utrudniają naukę, pracę, relacje rodzinne i społeczne albo prowadzą do unikania codziennych sytuacji.

Pomocy warto szukać również wtedy, gdy objawom OCD towarzyszy depresja, nasilony lęk, fobia społeczna, spowolnienie, drażliwość, agresja albo trudność w wychodzeniu z domu.